wandelen / Het geheim van Toornwerd

Doorgaand verkeer in een piepklein Gronings dorp geldt alleen voor wandelaars, over oude kerkepaden.

Er zijn van die plekjes waarover je niet (te) euforisch moet schrijven. Je wilt het immers niet op je geweten hebben dat ze meegaan in de vaart der volkeren en zo hun charmes verliezen.

Zo’n plekje is Toornwerd.

Toren wat?

Toornwerd. Ligt in Groningen op het Hogeland, gemeente Loppersum, en heeft niets te maken met een toren. Er staat er wel een, gebouwd in 1894 om bij begrafenissen de klok te kunnen luiden want de oude kerk is in 1756 door brand verwoest, maar dat is ook ongeveer alles waarover de boekjes reppen. Toornwerd ligt op een wierde, een met grond opgeworpen vluchtheuvel tegen het water, die vroeger met doornstruiken begroeid was – vandaar de naam. Volgens een vrij recente telling wonen er 136 mensen.

Er zijn maar drie of vier straatjes in Toornwerd. Het dorp zwemt in het groen, de tuinen zijn overdadig. Het kerkhofje, dat een eeuw geleden bij het afgraven van de wierde (de grond verdween als vruchtbare teelaarde naar arme landerijen in Drenthe) wonderwel gespaard bleef, kan er na een opknapbeurt weer eeuwen tegen, net als de trap die onlangs ook is gerestaureerd.

En nog iets: Toornwerd heeft een gedichtenroute. Met bordjes die al weer door mos bedekt raken en met verzen in het Grunnings – over boerengewoontes en ainzoamhaid en zo.

Het geheim van Toornwerd is dat er wel doorgaand verkeer is, maar alléén voor wandelaars. Je komt het dorp binnen over een voetpad en je verlaat het weer via een ander paadje. Het Oude Kerkepad brengt je vanuit Middelstum met een bruggetje over het Boterdiep naar de Ossegang in Toornwerd. En aan de andere kant slingert het landelijke Doorderpad je voorbij het kerkhof verder naar Kantens. In Toornwerd is geluk dus heel gewoon.

Jammer dat er geen kerk meer staat, maar dat wordt op onze route ruimschoots gecompenseerd. In Middelstum beginnen we bij de kloeke kruiskerk uit de vijftiende eeuw, gewijd aan Hippolytus. Deze kerkvader stierf de marteldood in 237 na Chr. omdat hij zichzelf in een meningsverschil met de kerkleiding over ontucht tot ’tegenpaus’ had laten uitroepen: 13 augustus is zijn naamdag. In de zware toren hangt een carillon van de wereldberoemde klokkengieters Hemony, in de Tweede Wereldoorlog geroofd door de Duitsers, maar na de bevrijding als een godsgeschenk teruggevonden. Muren en gewelven vertonen prachtige schilderingen van onder meer de Zondeval, het Laatste Oordeel en het Pinksterfeest. Ook is er een fraaie epitaaf (grafschrift) in een nis ter ere van priester Egbert Onsta die in 1476 overleed. De voorstelling werd in 1876 bij toeval ontdekt en kon ondanks zware beschadigingen in ere worden hersteld. Onder het koor is een grafkelder waarin de adellijke bewoners van de borg Ewsum zijn bijgezet. Over het sfeervolle Kerkpad en langs het Boterdiep lopen we het dorp uit.

In Kantens staat de Dorps- of Antoniuskerk (omstreeks 1200 gebouwd, sinds de Reformatie in 1594 protestants) midden in het dorp en komen alle straten uit op de kerkring. Opvallend is meteen de enorme steunbeer die de in de zestiende eeuw verhoogde toren stut. Het interieur is een verzameling hoogtepunten: een kansel met fraai houtsnijwerk, een doopvont met Romaanse motieven uit de 11de eeuw, een orgel uit 1663 dat onlangs het rugwerk terugkreeg dat in 1817 bij het faillissement van de kerk met nog veel meer inventaris in een veiling was verkocht en een koorruimte waaronder zich een adellijke grafkelder bevindt. In het koor is een deur naar buiten, die vroeger alleen gebruikt werd door de jonker.

Van Kantens volgen we het Boterdiep, in het verleden een belangrijke verbinding met de stad Groningen. We lopen om de restanten van borg Ewsum heen. Het borggebouw is afgebroken in 1863. Nu is er nog een verdedigingstoren, die jonkheer Onno van Ewsum in 1472 liet bouwen toen hij overhoop lag met Groningen. Op het voorterrein kun je wat drinken in het schathuis (de voormalige stal) of wandelen in de prachtige tuinen.

Via een jong bos wandelen we in de richting van Huizinge. Alweer zo’n minidorp, maar met een grote faam. Pastoor Emo heeft hier gewoond voordat hij als abt de beroemde kronieken van abdij Bloemhof in Wittewierum schreef. De voorouders van historicus Johan Huizinga komen hier vandaan. In 1979 werd in Huizinge een enorme schat aan gouden en zilveren munten en sieraden gevonden. En nog steeds staat op de ’top’ van de wierde het juweel van een romano-gotisch kerkje uit omstreeks 1250, gewijd aan Johannes de Doper. Mocht je er toevallig Reint Wobbes, secretaris van de Stichting Oude Groninger Kerken en Huizinger, treffen, dan wordt het nog meer genieten door zijn verhalen over boogfriezen, dichtgemetselde vrouweningang, spitsboogvensters, sacramentshuisje, grafmonumenten en baksteenimitatie.

Vanuit Huizinge naar Westerwijtwerd is niet de interessantste route (maar het 700 jaar oude kerkje en het huiskamercafé zijn het bezoeken meer dan waard); je kunt ook meteen doorlopen naar Middelstum.

Wandelen langs de wierdedorpen

Deze wandelroute langs vijf karakteristieke wierdedorpen in Noord-Groningen is 19 km lang, maar kan ook worden ingekort. De route is afkomstig uit de verzamelbundel ’Groningen loopt’ (uitgave: Ver. Groninger Dorpen en Buijten & Schipperheijn, 30 wandelingen, euro17,50, losse routes euro1,50), www.groningenloopt.nl). Begin- en eindpunt is het VVV-kantoor Middelstum op het Concordiaplein (Hippolytuskerk en bushalte). Kerken zijn vaak gesloten, maar soms is er een verwijzing naar een sleuteladres. Onlangs verscheen bij uitgeverij Profiel ’Religieus Erfgoed in Groningen – Oude Kerken in de Ommelanden’, van Harm en Wim Plas (euro26,50). Lees ’Alles over Toornwerd’ op Plaats.nl of kijk op www.rtvnoord/groningeninbeeld

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden