Wakker zijn is groter raadsel dan de slaap

De VPRO zendt 'Een schitterend ongeluk' uit op 3 en 4, 10 en 11, 17 en 18 en tenslotte 24 januari.

En dan zul je zo'n Amerikaanse filosoof moeten geloven die aan de gewone natuurwetten al genoeg denkt te hebben om zoiets wondermoois als de menselijke geest te verklaren? Wim Kayzer stookt je nog even lekker op voor hij Dennett aan het woord laat. Een voor een mogen de andere deelnemers aan zijn project Een schitterend ongeluk hun mening over Dennett geven, en dat is niet misselijk. Het loopt uiteen van spijt over zijn meedoen (collega-filosoof Stephen Toulmin) tot een strijdlustig: die moeten we eens goed onderhanden nemen (evolutiebioloog Stephen Jay Gould). Want elke geinterviewde weet: tegenover een zes uur durend kruisverhoor door Kayzer staat een reisje naar Hilversum voor een gefilmd samenzijn van alle geinterviewden.

De pretentie druipt er dus wel weer af bij Kayzers nieuwste project. Niet alleen wordt Nederland geacht in vier weken acht uur voor de buis te gaan zitten meepeinzen over het menselijke bewustzijn, het heelal en alles daar tussenin, niet alleen moeten we het boek kopen waarin al die gesprekken voor de eeuwigheid worden vastgelegd, nee, de wetenschappers die hun medewerking verlenen moeten er zelf ook nog iets van meenemen.

Gelukkig is de pretentie nauwelijks storend aanwezig als Kayzer met Sacks spreekt op 21 hoog boven een drukke Newyorkse straat, of Dennett in zijn landelijk gelegen huis in Andover. En de benarde positie van waaruit Dennett zijn betoog moet afsteken blijkt na een paar minuten al schijn. Zijn idee, dat de menselijke identiteit vanzelf ontstaat uit het samenwerken van allemaal domme partjes van ons brein, wordt misschien op die laatste samenkomst nog wel in mootjes gehakt, maar in Andover kreeg hij alle ruimte.

Om wat precies te zeggen? Anderhalf uur overleg over de oorsprong en het wezen van de menselijke geest samenvatten in enkele tientallen regels is gewoon niet eerlijk. Daarom hier alleen maar een paar van de vragen die Dennett zelf stelt, en soms ook beantwoordt: Waarom slapen we niet altijd? Is het niet veel zinvoller te vragen waarom we soms wakker zijn, en is dat niet de reden dat het onderzoek naar de functie van slaap tot nu toe tamelijk vruchteloos is gebleven?

Wat is het nut van lol? Alles wat voor ons natuurlijk is, heeft de natuurlijke selectie ons laten behouden omdat het ergens goed voor was. Dennett denkt dat zonder goed onderzoek naar lachen een goed begrip van het bewustzijn niet mogelijk is.

Wanneer rekenen we eens af met de verouderde ideeen van de laatste paar duizend jaar over de ziel? Het is een oninteressante manier om over de uniciteit en waarde van een mens te spreken, zoiets als het elan vital, het levensprincipe waar de eerste biologen het zo graag over hadden. Die kenden de schoonheid van stofwisseling en DNA nog niet. Is ook Dennett's idee, dat de informatie in zijn brein alles is wat een mens kenschetst, niet veel mooier dan de ziel? En bruikbaarder: op zijn manier bekeken is onsterfelijkheid, in de vorm van een flinke magneetband of zoiets waarop je die informatie vastlegt, tenminste wetenschappelijk denkbaar.

Kayzer koos zijn gesprekspartners "omdat ze hetzelfde probleem vanuit wel zeer verschillende gezichtshoeken benaderden." Op een na kun je deze wetenschappers zoals de VPRO doet gerenommeerd noemen: bewustzijnsfilosoof Daniel C. Dennett, neuroloog Oliver Sacks, natuurkundige Freeman Dyson, wetenschapsfilosoof Stephen Toulmin en paleontoloog Stephen J. Gould.

De uitzondering is biochemicus Rupert Sheldrake, die zich met zijn theorie van het 'vormveld' resoluut, en volgens de meeste van zijn collega's onnodig, heeft losgescheurd van de aanvaarde natuurkundige theorieen. Niet Dennett moeten ze op die slotzitting in Hilversum te pakken nemen, maar Sheldrake! Ik ben zeer benieuwd hoe dat gaat aflopen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden