Waken over de geloofsschat

Zo’n 250 kardinalen en bisschoppen praten in Rome over de ’eucharistie als bron en hoogtepunt’, over priestergebrek en celibaat. Pieter van der Ven ziet parallellen met Wagners operadrama ’Ring des Nibelungen’.

De menselijke liefde afzweren en dan mogen heersen over hemel en aarde. In welke krocht van het gemoed is het ooit opgekomen juist die prijs en dat loon aan elkaar te koppelen? En wie heeft het ooit verzonnen om de keuze voor simpele, trouwe liefde hard te straffen met verbanning uit de goddelijke domeinen? Zulke gedachten rijzen als je binnen één week het volle drama van Wagners ’Ring des Nibelungen’ in vier gangen over je krijgt uitgestort.

Gnomen, reuzen en goden – of ze nu te rade gaan bij hoge verlangens of het duistere hart of bij in eeuwige runen opgetekende normen – ze hebben er alles voor over, de liefde, de dood. Geen kwelling of eenzaamheid is hun te erg, het eigen vlees en bloed niet te lief, zelfs de eigen ondergang is niet te veel. Aan het slot van de ’Götterdümmerung’ stapt Hagen omwille van de almachtige ring in de verraderlijke Rijn voor een vergeefse strijd met de Rijndochters. Wat droomde hij: dat hem op de bodem van de rivier de heerschappij of zeventig maagden wachtten? Offer, macht en paradijs, alles stort bij Wagner onverbiddelijk de afgrond in. De val sleurt zelfs de onbedorven liefde van Siegfried en Brünnhilde mee.

Het operadrama aan de Rijn en het Walhalla laat nog niet los wanneer je in gedachten in Rome de Tiber oversteekt, naar het Walhalla waar pausen, kerkprinsen en prelaten waken over de eeuwenoude geloofsschat van de rooms-katholieke kerk. Vergelijkingen gaan op en lijden even vaak schipbreuk. Het gelouterde goud van Bijbel, sacramenten en traditie wordt bedreigd, de heiligste geheimen gehoond, goddelijke wetten en plaatsvervangend gezag verbleken door secularisatie en autonomie. Deze zijn tot diep in de kerk doorgedrongen. Op de bisschoppensynode, ook de komende week nog in Rome bijeen, windt niemand doekjes om dit zorgelijke fenomeen.

’Eucharistie, bron en hoogtepunt’ vormt het thema van het beraad waaraan zo’n tweehonderdvijftig kardinalen en bisschoppen uit de hele wereld deelnemen. Een waaier van subthema’s is daarbij aan de orde, kleine en grote.

Wat te denken van de man die van de paus bij de communie de hostie op de handpalm had ontvangen en deze in een satansrite gebruikte of via een soort marktplaats.nl te koop stelde voor de meest biedende? Toch maar weer de hostie op de tong? Of nuchterder: relikwieën vormen al sinds keizer Constantijn een lucratieve windhandel, magie en bedrog en wat de gek ervoor geeft.

Is de mis (voor jongeren) te saai, moet het leuker, sneller, cooler? De preek gerapt? Of onderschat de geestelijkheid de innerlijke kracht van ’de bron en het hoogtepunt’?

Maak een vlucht vooruit, bevelen velen aan: hou weer sacramentsprocessies met wierook, vaandels en bellen, geneer je niet voor uitbundige aanbidding rondom de heilige hostie. De mis moet dichterbij de lokale cultuur komen, met dansen en tamboerijnen.

Nee, de mensen moeten juist dichter tot het grote mysterie van Christus en de eucharistie worden geleid. Priesters moeten zich meer oefenen in de kunst van gebed en liturgie. De mis, aldus een Afrikaanse stem die het weten kan, is de enige plaats die etnische tegenstellingen verzoent, al was het maar voor even. En in zekere zin de hamvraag: hoe kunnen de gelovigen het ’brood des hemels’ als noodzakelijk smaken als ze tegenwoordig al twijfelen aan de hemel? Invalshoeken, aanbevelingen van theologische, praktische, pastorale aard, voor iedereen te vinden via de synodebulletins op www.vatican.va.

Eucharistie als hoogtepunt: in de katholieke beleving en gedachtewereld raken het goddelijke en aardse elkaar nergens zo als hier. En nergens is de rol van de bemiddelaar, de priester, zo cruciaal. Zonder priester geen bron, geen hoogtepunt. En de priester is de man Gods, die de aardse liefde voorgoed verzaakt om ’in de persoon van Christus’ de mensen op hun pelgrimstocht van goddelijke spijs en nabijheid te voorzien. De koene held hoort een hoge roeping, waagt zich aan een riskant ideaal.

Maar misschien loert ook altijd ergens de dwerg Alberich uit ’Das Rheingold’, die streefde naar de gouden ring als een pervers priesterschap dat wil heersen. Een miezerige gestalte, die in goudbrokaat en met heilige spreuken omhoogklimt.

In veel landen is het aantal rk priesters danig op de terugtocht. Zij worden in reorganisatie op reorganisatie steeds dunner over het oppervlak verspreid, soms ter aanvulling van elders ingevlogen. In het priesterarme Frankrijk heeft de jonge priester in sommige bisdommen al de zorg voor zo’n twintig, dertig parochies, de gepensioneerden nog vaak voor drie of meer.

’Leken’ nemen veel uit handen maar de eucharistie, dat is en blijft voorbehouden aan de ongehuwde, gewijde priester.

Zoals al in de krant te lezen was lopen de meeste deelnemers aan de bisschoppensynode met een wijde boog om dit taboe heen en als ze er al aan raken – dan héél voorzichtig. De Braziliaanse kardinaal Hummes tekende de situatie van Latijns-Amerika dat snel zijn karakter als het meest katholieke werelddeel aan het verliezen is. Reden onder meer: de protestantse groeperingen, vaak als ’sekten’ betiteld, hebben voorgangers bij de vleet, in elke straat of wijk, dicht bij de mensen, levend zoals zijzelf met soms maar weinig méér intellectuele bagage.

Duidelijker buiten de synode pleiten Indonesische bisschoppen allang voor het model van twee soorten priesters, zoals vanouds ook de oosterse kerken ze kennen. De ene ongehuwd, strenger gevormd, min of meer levend in kloosterverband. De ander als gewone huisvader, echtgenoot met eventueel nog een eigen beroep. Variaties hierop hoor je van bisschop Muskens van Breda, maar ook uit Oostenrijk.

In Engeland heeft maar liefst 200 ex-anglicaanse gehuwde priesters werkzaam – weliswaar in protest tegen de vrouw in het ambt, maar dat is een ander probleem. In het rk weekblad The Tablet, niet op de synode voorzover bekend, pleitte de bisschop van Middlesborough eveneens voor twee soorten priesters: gehuwden én ongehuwden, want zegt hij, toegang tot eucharistie is belangrijker dan de burgerlijke staat van de bedienaar.

Uit Scandinavië, Australië, Noord- Amerika komen dezelfde geluiden. In Afrika, Latijns-Amerika, in Alaska en ook in Azië kampt de rk kerk bovendien nog met het punt dat iemand die kiest voor een celibatair leven als een malloot geldt, een eerwaarde zonder meerwaarde.

Kardinaal Simonis, wél op de synode, voelt de drang die zijn ambtsbroeder in Breda uitoefent in de richting van het wijden van viri probati, gehuwde mannen van rijpere leeftijd. Een paar jaar geleden kapittelde hij zijn vroegere hulpbisschop Ph. Bür al eens om hetzelfde vrijmoedige pleidooi. De kardinaal kent de problemen van het gebrek aan priesters wel degelijk, maar juist de ongehuwde priester maakt volgens hem pas duidelijk dat het hier om een groot offer gaat. En daarom: hou vast aan het celibaat, torn niet aan deze heilige eis. Hij krijgt daarvoor veel bijval.

Op het Vaticaans Concilie in de jaren zestig werd het celibaat al een probleem. Paus Paulus VI wilde het niet op de agenda plaatsen maar wilde een discussie ook niet per se verbieden. De tijd was in Rome en wereldwijd toen niet rijp.

Het taboe is sindsdien groter geworden, het gebrek aan priesters nijpender, de behoefte dringender om bij schaarse visioenen en karig geestelijk voedsel in deze tijd de eucharistie vooral niet op de bon te zetten.

Weer een wat ongerijmde les van Wagner: zie de Rijndochters. Zij maaien niet en spinnen niet. Dartelend en vrolijk bewaren zij de schat. Ze zijn ongehuwd, zo te zien, niet als een ’groot offer’, maar het valt hun toe als een welgesneden maatpakje (dat ook nog wel eens kan gaan knellen). En het offer van de kardinaal overkomt velen al meer dan genoeg. Het is er niet om na te streven, niet voor het ideaal, niet voor macht of gewin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden