Wahid redt Soeharto in nood

AMSTERDAM - Het compromis dat president Soeharto gisteren heeft gepresenteerd, draagt onmiskenbaar het stempel van Abdurrachman Wahid. Tot het laatste moment heeft de moslimleider gewacht voor het doen van zijn meesterzet: Soeharto de reddende hand bieden op het moment dat hij weg dreigde te zakken in het moeras.

Het leek op grootspraak, de woorden van Wahid eind vorig jaar. De voorman van de grootste islamitische organisatie in Indonesië, Nahdlatul Ulama (NU), zou 'een bloedbad moeten verhinderen'. Hij bereidde zich voor op 'onderhandelingen met de strijdkrachten over de toekomst van het land'. Waarom zouden legerleiders naar deze kleine man luisteren?

Wahid was gisteren in het presidentieel paleis toen Soeharto zijn tv-rede hield om hervormingen aan te kondigen en - op termijn - zijn vertrek. Overtuigender kon hij niet demonstreren op dit moment achter de president te staan.

In januari werd de moslimleider getroffen door een beroerte, en maanden was niets meer van hem vernomen dan dat zijn revalidatie moeizaam verliep. Zijn NU leek stuurloos achter de ontwikkelingen aan te lopen. Die werden beheerst door de leider van die andere grote moslimorganisatie, Amien Rais van de Muhammadiya.

Duidelijk is nu dat Wahid zijn tijd heeft afgewacht. “Bij grote onrust kunnen wij ervoor zorgen dat de zaak niet uit de hand loopt en de betogers in toom houden”, gaf hij vorig jaar als antwoord op de vraag waarom legerleiders met hem zouden willen spreken. “Als tegenprestatie verlangen wij dat er een wisseling van de wacht komt aan de top en dat er democratische hervormingen plaatsvinden.” En Soeharto lijkt hem zijn zin te geven.

Met het optreden van de NU-leider deze week vallen meer stukjes op zijn plaats. Bijvoorbeeld waarom hij de president de hand schudde, kort nadat die in juli 1996 zijn 'zus' Megawati Soekarnoputri had laten verwijderen uit de top van de Democratische Partij, de PDI. En er is een verklaring voor zijn onbegrepen actie om samen met Soeharto's dochter Tutut voor het voetlicht te verschijnen tijdens de verkiezingscampagne van vorig jaar. Wahid wilde het vertrouwen winnen van de president, zodat die in nood zijn uitgestoken hand zou grijpen.

De terughoudende opstelling van Megawati de afgelopen maanden valt ook uit te leggen. Zij verklaarde steeds haar aanhang niet de straat op te willen sturen om een bloedig treffen met het leger te verhinderen: zij wachtte met Wahid op het juiste moment om steun aan te bieden.

Inmiddels heeft Megawati, die een aanhang heeft van 30 tot 35 miljoen mensen, zich met Wahid verenigd in het Indonesische Werkforum (FKI). Dat ijvert voor 'een divers en democratisch Indonesië'. Naar verluidt heeft de groep banden met Wiranto, minister van defensie en chef-staf van de strijdkrachten. Het was deze generaal die eergisteren parlementsvoorzitter Harmoko verhinderde Soeharto pootje te lichten.

Wahids NU heeft een ledental van naar eigen zeggen 30 miljoen. Dat betekent dat hij samen met Megawati bijna een derde van de bevolking vertegenwoordigt. De moslimleider riep gisteren de studenten op zich vandaag in te houden en Soeharto een kans te geven.

De grote vraag is of de massa die de afgelopen maanden in beweging is gekomen om verandering te eisen nog te stoppen is. Het zal voor de demonstranten moeilijk te verteren zijn dat de president nog aanblijft - geopperd wordt dat hij eind dit jaar vertrekt. En komen er nu werkelijk hervormingen?

Maar aan de andere kant is Wahids optie psychologisch aantrekkelijk. Waar Amien Rais de chaos predikt en het koelbloedig afslachten van Soeharto, biedt de NU-leider een waardige, redelijke oplossing zonder gezichtsverlies voor betrokkenen. Zo'n geciviliseerde aanpak spreekt Indonesiërs veel meer aan.

Mocht de opzet slagen, dan behaalt Wahid een overwinning op vele fronten. Zo zullen zijn medestanders het centrum vormen van de hervormingscommissie, die Soeharto heeft beloofd. De moslimleider richtte enkele jaren geleden het Democratisch Forum op - als tegenwicht voor de vereniging van moslimintellectuelen ICMI - om politieke veranderingen na te streven. Daar zitten behalve gematigde moslims, ook etnische Chinezen en christenen in.

Wahids winst betekent een nederlaag voor Amien Rais en diens Muhammadiya. Voor de man uit Yogyakarta is een plaats ingeruimd in het Werkforum van Megawati en Wahid, maar het ziet er niet naar uit dat die plaats wordt bezet. Volgens de NU-leider is Rais erop uit de positie te versterken van moslims die een grotere islamisering van de samenleving voorstaan. Hij wil daarentegen',het gevaar bezweren dat de islam een politiek alternatief wordt voor het staatsbestuur'. Juist om die opstelling is Wahid aantrekkelijk voor een meerderheid binnen het leger.

Maar de strijd is nog niet gestreden. Het is mogelijk dat ontevreden facties in het leger door provocaties zullen proberen de machtstrijd gaande te houden. Een incident , zoals het inrijden van een legertruck op studenten gisteren in Surabaya, kan genoeg zijn om de gespannen situatie tot explosie te brengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden