Wahid ging aan eigen grollen ten onder

Historicus Anton Burger vreest dat ik niet objectief ben over Wahid (Podium, 11 augustus). Ik beschouw mijzelf inderdaad als zijn vriend. Ik ken hem vanaf 1980. Maar dat belet mij niet om zo objectief mogelijk over hem te spreken.

Juist als vriend heb ik Wahid, een maand voor hij president werd, ontraden het presidentschap te ambiëren. Mijn inschatting was dat hij het zou afleggen tegenover de militairen. Als burgerpresident zou hij dan hun daden moeten afdekken. Maar Wahid zag het presidentschap als zijn roeping en was ervan overtuigd dat hij de militairen onder controle kon krijgen.

Ik heb toen besloten Wahid niet meer op te zoeken zolang hij president was. Ik verbleef inderdaad bij hem in zijn laatste week op het paleis, maar slechts gedurende enkele uren met zo'n veertig personen van non-gouvernementele organisaties. Ik heb Wahid toen bewust niet gesproken. Dat is wel gebeurd op 25 juli toen hij geen president meer was. Samen met 35 anderen bracht ik toen een uur in zijn gezelschap door. Hij vertelde toen iets wat een antwoord kan zijn op de indringende vraag van Jan Anton Burger: waar is het met deze president fout gegaan?

Wahid is vooral zijn eigen vijand geweest. Als meester tacticus heeft hij zich vijftien jaar buiten de greep van Soeharto weten te houden, maar diezelfde kwikzilverachtige behendigheid werkte in zijn nadeel als president. Daarnaast was hij zo overtuigd van zijn roeping en vertrouwde hij zozeer op eigen inzichten dat hij nauwelijks luisterde naar meningen die daarmee in strijd waren.

Bovendien was hij, door zijn blindheid, zozeer afhankelijk van het gesproken woord, dat informatie makkelijk kon worden gemanipuleerd. Vooral het laatste jaar voelde hij zich bedreigd doordat hij informatie niet kon verifiëren. Hij sloot zich op in een kleine kring van vertrouwelingen. Die waren echter beducht voor zijn woedeaanvallen, als gevolg van zijn frustraties dat de macht hem tussen de vingers wegglipte, waardoor hij nog slechts 'positieve informatie' kreeg.

Wahid was ervan overtuigd dat een groep middenkader van de politie en officieren van de landmacht loyaal aan hem waren, hoewel dit voor elke buitenstaander glashelder onjuist was. Wahids minister van defensie, Mahfud, vermoedt dat Wahid op een dwaalspoor is gezet door krachten in het leger met steun van de CIA. Nader onderzoek moet deze verdachtmaking staven, maar het strookt met informatie die ik al eerder had gehoord.

Tot het laatste moment repte Wahid van de dreiging dat zes provincies zich zouden afscheiden indien hij uit zijn ambt zou worden gezet. Hij baseerde dat bij een van de provincies op verklaringen van drie personen, die weliswaar afkomstig waren uit die regio, maar er geen enkele invloed hadden.

De humor die zo verfrissend was toen hij nog oppositie voerde tegen Soeharto is zich tegen Wahid gaan keren toen hij die ook ventileerde als president. Vooral die tegenover zijn vice-president Megawati is hem noodlottig geworden. Afkomstig uit Oost-Java bediende Wahid zich graag van boertige grollen, dikwijls ook vol zelfspot. Op 25 juli gaf Wahid te kennen dat hij zich vooral verraden voelde door Taufik Kiemas, Megawati's echtgenoot. Kiemas had hem in april 2000 het advies gegeven om een paar ministers, waaronder de integere Laksamana, te ontslaan. Wahid wist dat Laksamana, belast met de privatisering van staatsbedrijven, het vertrouwen had van Megawati en de coördinerend minister van economie, de onkreukbare Kwik Kian Gie. Doordat het advies van Kiemas kwam, meende Wahid zich deze beslissing te kunnen veroorloven. Een commentaar in het dagblad Suara Pembaruan van 24 juli wijst erop dat de vijandige houding van Kiemas voortkomt uit een zich diep beledigd voelen door Wahids grappen over Megawati, iemand binnen het paleis had de grappen vastgelegd op band.

Natuurlijk valt er over die 21 maanden veel meer te vertellen maar de kern van het antwoord aan Burger zal blijven: in februari 2000, toen Wahid generaal Wiranto uit diens functie wist te zetten, was hij op het hoogtepunt van zijn macht. Ik was er toen ook volledig van overtuigd dat ik, met mijn advies om het presidentschap niet te ambiëren, er goed naast zat: had Wahid niet getoond de militairen onder civiele controle te krijgen? Maar daarna probeerde Wahid zijn politieke achterban zo snel mogelijk in materiële zin te versterken zodat hij sterker zou staan in de verkiezingen van 2004. Hij leek zich voor te bereiden op een tweede ambtstermijn. Zijn politieke tegenstanders wilden dat koste wat kost voorkomen. Het 'opzetje' van het ingefluisterde ontslag van Laksamana is daar volledig in geslaagd.

Maar als Wahid zichzelf niet in beide voeten had geschoten, door zijn eigenzinnigheid en later door zijn verbitterde koppigheid, dan had hij misschien 2004 kunnen halen, zij het ontdaan van politieke macht. In plaats van zo'n ceremoniële functie koos hij ervoor om strijdend ten onder te gaan.

Dr. N.G. Schulte Nordholt is Indonesië-kenner en politiek antropoloog aan de universiteit Twente.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden