Wagner op de Rijn

Een rijnaak als varend operatheater. Op dit bijzondere podium viert het Utrechtsch Studenten Concert deze zomer haar lustrum met uitvoeringen van Wagners 'Das Rheingold'.

Terwijl de muziekelite in dit Wagnerjaar collectief de adem inhoudt voor de nieuwe enscenering van 'Der Ring des Nibelungen' in Bayreuth - om die dan straks volgens een inmiddels bekend stramien collectief de grond in te boren - begint ver van dit haast onbereikbare Wagner-Walhalla een onnoemelijk veel leuker en aanstekelijk project steeds vastere vormen aan te nemen. Leuk vanwege de enorme inventiviteit waarmee een en ander bedacht is, en aanstekelijk vanwege het ongebreidelde enthousiasme waarmee de initiatiefnemers hun bizarre droom te water laten.

Water is hier het sleutelwoord. Meer in het bijzonder, het water van de Rijn. De rivier speelt een hoofdrol in 'Der Ring des Nibelungen'. Wagners vierdelige epos begint en eindigt ermee. Onder water bewaken de Rijndochters het Rijngoud, maar door hun lichtzinnige argeloosheid kan de Nibelung Alberich het goud roven. Die smeedt er vervolgens een ring van, zweert de liefde af, en verkrijgt de macht over de wereld. Dat zet een keten aan dramatische en epische gebeurtenissen in gang, die drie opera's en zo'n vijftien uur later uitmonden in de teruggave van de ring aan de Rijn. De rivier treedt dan buiten zijn oevers om de wereld te zuiveren van alle kwaad.

Diezelfde Rijn gaat nu een wel heel bijzondere rol spelen in het project 'Rheingold op de Rijn'. Een enorme Rijnaak - de M.S. Oriana - zal worden omgetoverd tot varend operatheater voor 500 personen, inclusief podium, foyer, tribune, toiletten en kleedkamers. En daar in het ruim zal Wagners 'Das Rheingold', de eerste van de vier 'Ring'-opera's, worden opgevoerd. De officiële 'vaart' begint op 2 juli in Koblenz, waarna men de Rijn afzakt, om via aanlegplaatsen Duisburg, Arnhem, Utrecht, Amsterdam in Rotterdam te eindigen.

Volgens de organisatoren moeten we het begrip Rijn hier ruim nemen. In Nederland krijgen de rivier en al zijn verschillende vertakkingen weliswaar andere namen, maar in wezen is het allemaal Rijnwater wat er door de Lek of het Amsterdam-Rijnkanaal stroomt, zeggen de organisatoren.

Die organisatoren zijn zeven net afgestudeerde studenten, allemaal spelend in het Utrechtsch Studenten Concert, met zijn 190 jaar het oudste orkest van Nederland. De zeven - twee violisten, een trompettist, een fluitiste, een hoboïst, een altviolist en een contrabassist - vormen het bestuur van de stichting Lustrumopera. Bestuursvoorzitter Daniël Moolenburgh (trompettist) en Yourai Mol (violist), die de marketing doet, vertellen over hoe dit wonderbaarlijke idee geboren werd, en hoe het er twee maanden voor de tewaterlating voor staat.

"We doen met het Utrechtsch Studenten Concert elk lustrum iets bijzonders", vertelt Moolenburgh, "iets anders dan anders. Dat is bijna altijd een opera. Voor het nieuwe lustrum in 2013 bedachten we verschillende titels, waarvan 'Das Rheingold' bleef hangen, ook omdat het dit jaar Wagnerjaar is. De Rijn was het verbindende element in dit alles; Utrecht heette vroeger zelfs Trajectum ad Rhenum. De Rijn en het Rijngoud lonkten steeds meer. Het idee om een schip te gebruiken was al eens eerder ontwikkeld, maar daar is toen niets uitgekomen.

"Toen ik het opnieuw opperde, was iedereen meteen enthousiast. Ik ben met beoogd regisseur Wim Trompert meteen naar een schip gaan kijken. Die had van tevoren gezegd dat zoiets nooit zou passen, maar eenmaal in het ruim van dat schip staand, viel hij stil. Na een tijdje begon hij te mompelen, en tenslotte zei hij: 'Maar jongens, dit kan echt!' En dat schip dat we op dat moment bekeken, was zelfs kleiner dan het schip dat we nu hebben."

Via het Bureau Voorlichting Binnenvaart kwamen ze te weten dat er in Nederland twee binnenschepen rondvoeren die breed genoeg waren, én overdekt. Dergelijke overdekte ruimen waren er vijf jaar geleden nog niet. Een van die schepen is dus de 'Oriana' van schipper Cor Klein. Het schip is 135 meter lang, 14 meter breed en 6 meter hoog.

"De schipper was, toen we hem benaderden, eerst net zo sceptisch als iedereen", zegt Mol. "Hij heeft niks met opera, maar hij loopt nu apetrots te verkondigen dat hij de concertzaal voor ons project levert. Stiekem hoopt hij er natuurlijk op, dat na ons iemand als Jan Smit ook eens een bootconcert wil geven. Het schip blijft overigens helemaal intact, er moeten alleen drie dwarsbalken verwijderd worden. En we moesten nieuwe gangways, loopplanken laten bouwen, zodat in noodsituaties iedereen snel van boord kan.

"Wim Trompert zei al snel dat we een team nodig hadden waarin mensen zaten die out-of-the-box konden denken. Het maken van een lichtplan of een decor is in het ruim van een schip natuurlijk iets totaal anders dan in een theater. We zijn gaan praten met mensen die ervaring hadden met dit soort evenementen, en vervolgens hebben we de uitvoerende technici erbij gezocht.

"Stemmenkenner Hans Nieuwenhuizen vond het meteen een geweldig idee. Hij wilde de casting doen. We hebben hoog ingezet en vier dagen van audities georganiseerd. Dat het bijna allemaal Nederlandse zangers zijn geworden, is toeval. We wilden bovenal een mooie combinatie van nieuw talent en de meer gevestigde zangers. Dat is goed gelukt.

"De eerste vraag die regisseur Trompert bij die audities aan de zangers stelde was: 'Kun je zwemmen?' Dat leverde nogal wat hilariteit op ja. Er is wel gedacht om de bezoekers te vragen hun rubberen laarzen mee te nemen, maar van dat idee zijn we weer afgestapt. Trompert vindt het belangrijk dat het schip ook na de ombouw een schip blijft, en geen Carré wordt. De industriële omgeving van het ruwe staal moet intact blijven. Dat is de basis voor onze artistieke opzet.

"Volgens Trompert moet elke regisseur voor zichzelf bedenken wat het Rijngoud is. Voor hem ligt dat niet onder het water, maar vaart het erop. De binnenvaart als het goud voor het Ruhrgebied en het kapitalisme."

Met zijn zevenen zijn de organisatoren inmiddels al maanden fulltime met het project bezig. De situatie begint een beetje nijpend te worden, want iedereen is onbezoldigd en er moet tenslotte ook huur worden betaald. En dan moeten ze straks ook nog meespelen in het orkest. Maar daarvóór moet er nog wel een en ander worden geregeld.

Moolenburgh: "Er zijn zo veel zaken waar je aan moet denken. Het is voor een groot deel volledig onontgonnen terrein. Hoe zit het met de temperatuurregeling aan boord bijvoorbeeld en hoe is het met de akoestiek gesteld in dat ruim? Hoe staat het met de veiligheidseisen van de gemeenten in Nederland en Duitsland?

"We hebben voor de akoestiek de hulp ingeroepen van een student van de TU in Eindhoven, die er zijn afstudeerproject van maakt. Hij heeft allerlei digitale modellen gemaakt, maar we weten uiteindelijk pas echt hoe het klinkt als we met zijn allen in dat ruim zitten en alle bezoekers er zijn. En over de temperatuurregeling wordt nagedacht. We zouden het water uit de Rijn over het dek kunnen laten lopen om de boel te koelen.

"Alles begint met enthousiasme, hebben we gemerkt. Omdat we zelf enthousiast zijn, en ook misschien wel omdat we nog jong zijn, worden we positief ontvangen. We zijn inmiddels al lang geen studenten meer die zo nodig 'Das Rheingold' moeten opvoeren, het is nu allemaal meer volwassen. We hebben bij hobbels op het parcours steeds weer een creatieve oplossing kunnen verzinnen. De eerste reactie is vaak: 'Dat kan niet!' Maar bijna altijd is het wel op te lossen. We moeten nu de waterstanden nog afwachten. Als die veel afwijken kan de toegang tot het schip een probleem worden."

Mol: "De aanmeerplaatsen hebben we uitgezocht met de gemeenten die meedoen. Het geluk bij dit project is dat je geen op- en afbouw van het decor hebt. Je vaart met het hele theater naar de volgende plek - behoorlijk duurzaam dus. De kaartverkoop loopt vooral in Duitsland erg goed. Er is daar door pers en publiek enthousiast gereageerd. Je hoeft in Duitsland maar 'Wagner' te zeggen en de oortjes staan op steeltjes.

"In Koblenz wilden ze dolgraag een stukje 'Ring' hebben. Ze hebben daar geen operatheater en met onze 'Rheingold' konden ze toch aan het Wagnerjaar meedoen. In Duisburg zijn we ingekocht door de haven daar. Ja, er waren ook andere Rijnsteden die interesse hadden; maar die trokken zich later terug, omdat er toch niet genoeg geld was. Keulen en Straatsburg bijvoorbeeld. Maar daar staat tegenover dat Amsterdam oorspronkelijk niet in de planning stond, maar dat het Grachtenfestival aldaar ons dolgraag wilde hebben."

"Het komt nu allemaal heel snel dichterbij", zegt Moolenburgh. "Op 27 mei beginnen de solisten te repeteren. Op 11 juni komt het schip beschikbaar en dan wordt er met behulp van veel vrijwilligers dag en nacht gewerkt. Op 19 juni moet het schip klaar zijn, want dan beginnen we daar met repeteren.

"In mei wordt nog een crowdfunding gestart. Dat is in lijn met ons doel om financiering meer uit de private sector te halen. Dit doen we specifiek om het decor te financieren. Wie hieraan meehelpt, wordt 'aandeelhouder' van het decor. Tijdens de opbouw van dit decor zijn die aandeelhouders uitgenodigd om op het schip te komen kijken. De mensen mogen dan ook hun naam zetten op 'hun' stuk decor. Daarnaast bieden we leuke activiteiten aan rondom de opbouw van het schip en de repetities: zo kunnen operaliefhebbers zelf bij de repetities een stukje komen dirigeren, acteren of regisseren."

En dan moeten de jongens straks zelf ook nog meespelen. "Ik heb voor de derde trompetpartij gekozen", zegt Moolenburgh met een verontschuldigend lachje, "dat zijn maar vijf pagina's noten. Maar hij", wijst hij op zijn collega Mol, "hij speelt viool. Dat zijn maar liefst vierenzestig pagina's muziek!"

'Rheingold op de Rijn/Wagner Experience' is in juli te zien in Koblenz (2, 3), Duisburg (5, 6), Arnhem (8, 9), Utrecht (11, 12, 13, 15), Amsterdam (17, 18) en Rotterdam (20, 21, 22, 23)'. De voor- en perspremière is op 28 en 29 juni in Rotterdam. www.rheingold2013.com

The Wagner Experience
Omdat zangers maar om de drie dagen hun zware rollen kunnen zingen, is er op zangloze dagen een symfonische show rondom de muziek van Wagner - The Wagner Experience. Een show met muziek en film waarin men wil laten zien dat Wagner nog springlevend is. Het Utrechtsch Studenten Concert speelt muziek, die wordt gecombineerd met hiphop van Geoff 'Double G' Gallegos en met de heavy metal van Florian Maier. Men wil het verhaal van Wagner vertellen, wie hij was, door wie hij is beïnvloed, en wat zijn eigen invloed is. De organisatie heeft verschillende videoboodschappen verzameld en men hoopt nog op de ultieme boodschap uit Bayreuth, van niemand minder dan Katharina Wagner.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden