Wad bedreigd door verdwijnen mosselbanken

TEXEL - Van de ooit duizenden hectare natuurlijke mosselbanken in het Nederlandse wad is nog maar honderd hectare over. Verschillende natuur- en wetenschappelijke instanties trekken aan de bel, omdat kokkels en natuurlijke mosselbanken uit het Wad verdwijnen. Dat bedreigt ook vogels, die hun voedselvoorraad zien slinken.

JAN SLOOTHAAK

Schelpdieren zijn voor het functioneren van de Waddenzee van groot belang, aldus de Vogelbescherming die onlangs verschillende verontruste organisaties bijeen riep op Texel. Een aantal wetenschappelijke instellingen denkt in de loop van dit jaar onderzoek te publiceren met aanwijzingen dat een combinatie van mosselvissers en stormen leidt tot een teloorgang op het Wad.

Zij pleiten voor langdurige sluiting van droogvallende zandplaten voor de mossel- en kokkelvisserij. De laatste twintig jaar is de mosselvisserij op het Wad sterk toegenomen. Tom van der Have van Vogelbescherming: “Als het diepe water is leeggevist, worden de banken afgeschraapt.”

Volgend jaar zijn nieuwe beleidsmaatregelen te verwachten. Volgens Eric Wanders van de Vogelbescherming erkent het ministerie de teruggang, maar wordt gerekend op natuurlijk herstel. “Ik ben bang dat er sprake is van een onomkeerbaar proces. Dat knopje hebben ze op het ministerie nog niet omgedraaid.”

Norbert Dankers van het IBN-DLO (natuur- en landbouwkundig onderzoek) meent dat nader onderzoek nodig is. Over de risico's zijn de meningen verdeeld. De vissers gaan uit van natuurlijk herstel. Zij vinden dat je een mosselbank beter kunt leeg vissen, voordat een storm er korte metten mee maakt. Onderzoekers van zowel het IBN-DLO als het NIOZ (zee onderzoek) en de universiteit van Groningen signaleren echter juist het tegendeel.

Dankers: “Weliswaar is storm een belangrijke oorzaak van het vernielen van mosselbanken, maar de strijdvraag is juist dat vissers die banken rijp maken voor 'stormschade'.” Overigens vormen zich wel weer nieuwe banken. Jonge banken 'hechten' zich echter nog niet en de eerste de beste storm maakt er korte metten mee. Oude banken zijn daar wel tegen bestand, maar leggen - zo wordt verondersteld - het door de visserijschade ook af tegen storm. Het gevolg is dat zowel jonge als oude banken een prooi van storm worden. Dat zou er de oorzaak van zijn dat van de 4 000 hectare aan mosselbanken die er in 1978 nog was, er momenteel nog maar 100 hectare over is.

Volgens Bruno Ens, eveneens van het IBN-DLO, heeft dit al geleid tot overmatige sterfte van scholeksters. Hij noemt deze vogel een 'graadmeter voor de Waddenzee'. Omdat de scholekster een langlevende vogelsoort is, openbaart een teruggang van de populatie zich pas op termijn.

Steeds meer scholeksters zoeken hun voedsel in de weilanden. Een hulpmiddel bij het volgen van de vogels is het 'merken' van de dieren. Volgens Ens wordt toegepast ecologisch onderzoek echter moeilijker door de voortschrijdende privatisering van dit soort studies.

Theunis Piersma die voor het NIOZ en de universiteit van Groningen onderzoek doet rond Griend, een onbewoond eilandje in het westen van de Waddenzee, heeft waargenomen dat in september 1988 en '89 de kokkels volledig zijn weggevist en dat een fors deel van het Wad is 'omgeploegd', gevolgd door het weghalen van alle mosselbanken bij Griend.

De mossel- en kokkelbanken zijn niet teruggekomen, hoewel de visserij zich er niet meer heeft laten zien. Dit is een van de aanwijzingen voor een onomkeerbaar proces, ingezet door intensieve bevissing. De kanoetstrandloper, een karakteristieke wadvogel, laat zich bij Griend nauwelijks zien. Piersma: “De visserij-activiteiten hebben het ecosysteem mogelijk blijvende schade berokkend. We hebben aanwijzingen dat dit voor grote delen van het Wad geldt.”

Eric Wanders vindt dat er weinig terecht komt van het kabinetsstandpunt, verwoord in de PKB Waddenzee, dat natuurlijk beheer voorop moet staan, en de menselijke invloed zo gering mogelijk. De verwachte uitkomsten van de binnenkort te verwachten studies wijzen juist op een ontwrichting van het ecosysteem.

“De soorten en samenstellingen wijzigen of verdwijnen. In plaats van natuurlijke ontwikkeling is er ontwrichting. Slechts 26 procent van de mosselgebieden is gesloten voor de mosselvisserij. Het belang van de schelpdiervisserij wordt beschermd ten koste van de natuur.”

Zijn voorstel is om alle droogvallende platen minstens tien jaar met rust te laten. In Duitsland hebben vissers en overheid samen al besloten om een beperkt gebied niet meer te bevissen ten behoeve van onderzoek.

Ook Natuurmonumenten maakt zich zorgen. Deze organisatie beheert zo'n 13 000 hectare van het Wad. H. J. Dommerholt van deze organisatie ziet in de verwachte onderzoeksresultaten een kapstok om meer rechten bij de natuurbeschermingsorganisaties onder te brengen. “Juist de eigendomsrechten zijn nodig om meer natuurlijke ontwikkeling te kunnen sturen”, zegt hij.

Als voorbeeld noemt hij het in 1992 langs privaatrechtelijke weg verbieden van schelpdiervisserij op de schorren van Texel, eigendom van Natuurmonumenten. Toen werden de kokkelvissers in een kort geding in het ongelijk gesteld. Volgens Dommerholt is dat op andere manieren, bijvoorbeeld op grond van de Natuurbeschermingswet, niet mogelijk.

Volgens directeur Hans Revier van de Waddenvereniging, komt hier overigens verandering in. “Minister Van Aartsen heeft, op verzoek van de Waddenvereniging, besloten de visserij-activiteiten vergunningplichtig te maken op grond van de natuurbeschermingswet.”

Hij wijst op de totaal veranderde toestand die wadlopers aantreffen. “Tien jaar geleden werd de overtocht nog bemoeilijkt door wilde mosselbanken. Nu tref je alleen nog een kale zandvlakte aan.” Er is al veel meer verdwenen. Van de 150 vierkante kilometer zeegrasvelden in de jaren dertig, is ook nog maar een schamel restje over.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden