Wachtlijsten bestrijden met andere mentaliteit

Het debat over de wachtlijsten in de ziekenhuizen is te beperkt. Het gaat over de keuze tussen meer geld of een efficiëntere organisatie. Maar om de wachtlijsten echt te bestrijden moet de cultuur in ziekenhuizen veranderen. De overheid moet de ziekenhuizen daartoe aanzetten.

Wachtlijsten zijn enerzijds een gevolg van jarenlang systematisch te weinig investeren in de Nederlandse gezondheidszorg. Dat blijkt uit recent onderzoek van onder meer Nyfer, het onderzoeksbureau van de nieuwe minister van volksgezondheid Bomhoff, in opdracht van de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen en de Orde van Specialisten. Anderzijds ontstaan wachtlijsten door een gebrekkige organisatie en planning, zo komt naar voren uit recent onderzoek van de Inspectie en het ministerie van volksgezondheid. In de ziekenhuiszorg zijn wachtlijsten echter niet alleen een probleem, maar ook een 'oplossing'.

Wachtlijsten zijn namelijk een afgedwongen oplossing voor het probleem van de overconsumptie van medische zorg. In België bijvoorbeeld zijn weliswaar geen wachtlijsten, maar kampt men met zorgwekkende overconsumptie. Om die te bestrijden, neemt men zijn toevlucht tot budgetteren en reguleren, ofwel wachtlijsten creëren.

Maar dit is alleen logisch in een cultuur waarin specialisten calculerende ondernemers zijn, voor wie medische nut en noodzaak minder zwaar wegen dan geld. Die meer opereren als er wat te verdienen valt, dan als de medische noodzaak stijgt. Financiële 'prikkels' werken bij hen sterker dan de medische en sociale prikkels. Dat is legitiem gedrag voor een ondernemer, maar laakbaar voor een professional.

Natuurlijk zijn lang niet alle specialisten zo. Maar in het denken over de ziekenhuiszorg gaan artsenorganisaties wel steeds uit van die calculerende specialist. En men vindt het ook normaal om daarvan uit te gaan. In ziekenhuizen heerst een cultuur, waarin juist die calculerende specialist goed gedijt, zo blijkt uit het Inspectieonderzoek naar wachtlijsten.

Om de wachtlijsten en tegelijk de overconsumptie echt te bestrijden dient de cultuur van ziekenhuizen in drie opzichten te veranderen. Ten eerste moet er meer waarde gehecht worden aan professionele waarden. Er is een cultuur nodig waarin specialisten niet primair ondernemer zijn, maar eerst en vooral professional. Een professional wordt niet primair gemotiveerd door geld, maar door waarden als gezondheid, rechtvaardigheid en solidariteit.

Ten tweede is meer nadruk op gezamenlijke verantwoordelijkheid van belang. Momenteel is er, ook vanuit de financiers, wel aandacht voor individuele, maar nauwelijks voor gezamenlijke verantwoordelijkheid en verantwoording. Uit het onderzoek van de Inspectie en Volksgezondheid komt herhaaldelijk naar voren dat wachtlijsten mede een gevolg van zijn van gebrekkige samenwerking en afstemming.

Ten derde is het van belang dat er meer gekeken wordt naar gezamenlijke prestaties en dat men daar op afgerekend wordt. Er is weliswaar individuele verantwoording over het eigen werk maar het ontbreekt aan collectieve verantwoording over bijvoorbeeld de totale besteding van wachtlijstgelden van een ziekenhuis. De overheid spreekt ziekenhuizen daar ook te weinig op aan.

Het is niet zo dat de politiek zich niet zou mogen bemoeien met bedrijfsculturen. De overheid heeft daar al een aanzienlijke traditie in opgebouwd. Een goed voorbeeld is de Belastingdienst. Vanuit de inschatting dat deze dienst boven alle twijfel verheven moest zijn, is er de laatste jaren geïnvesteerd in een trainingsprogramma 'ambtelijke integriteit' voor alle 30000 belastingdienstambtenaren. Dit heeft de bedrijfscultuur duidelijk verbeterd. Ook bij andere overheidsdiensten zoals de politie en het leger wordt veel gedaan aan beïnvloeding van de bedrijfscultuur. Nu zijn ziekenhuizen private bedrijven, waarop de overheid weinig directe invloed kan uitoefenen. Indirect kan zij echter wel veel doen, bijvoorbeeld door geld voor een trainingsprogramma 'professionele integriteit' beschikbaar te stellen. Dat is trouwens niet alleen een taak van de overheid: ook zorgverzekeraars kunnen ziekenhuizen aanzetten tot cultuurverandering. Zij kunnen bijvoorbeeld de vijf procent van hun budget die zij geheel vrij kunnen besteden -en vaak niet volledig benutten- voor een dergelijke training inzetten.

Een training professionele integriteit is natuurlijk maar één mogelijkheid. Een andere optie is het zoeken, bekend maken en belonen van tot voorbeeld strekkende professionele, coöperatieve bedrijfsculturen. Ook kunnen overheid en verzekeraars van ziekenhuizen verlangen dat ze verantwoording afleggen over bevordering van professionele integriteit en bereidheid tot samenwerken, en aan die verantwoording ook consequenties verbinden. Een andere optie is kwalitatief onderzoek naar factoren die coöperatieve, professionele ziekenhuisculturen bevorderen of afremmen. En ten slotte is het van groot belang om in medische opleidingen expliciet aandacht te besteden aan de bevordering van een professionele, coöperatieve houding.

De vorige minister heeft in de Kamer het belang van cultuurverandering beaamd en deze suggesties ondersteund. Het zou goed zijn als de nieuwe minister dat standpunt overneemt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden