Wachten op uitzetting

De situatie in Nederland: Platbodems met scheermesdraad (boven) vormen extra beveiliging om ontsnapping van vreemdelingen uit detentiecentrum 'Zaanse bajesboot' te voorkomen.Beeld Rob Huibers, HH

Ze zijn te zien en bijna voelbaar: de emoties van asielzoekers en personeel in het kleine detentiecentrum Frambois. De Zwitserse overheid durfde het aan het leven in detentie te laten filmen, waar iedereen de special flight naar het land van herkomst vreest.

De uitzetvlucht naar Afrika is afgeblazen. Julius en Emmanuel keren terug in het Zwitserse detentiecentrum Frambois, waar ze inmiddels ook het nieuws op de televisie hebben gezien. De bewoners en het personeel weten wat er is gebeurd, waarom de vlucht naar Lagos is uitgesteld: een van de uitgeprocedeerde asielzoekers is, op het vliegveld van Zurich, in paniek geraakt en bezweken aan een hartaanval.

Afgevoerd als vuilniszakken
"We werden vervoerd als dieren, vastgeketend. Zak over onze hoofden", vertelt Emmanuel aan wie het horen wil. Iedereen schudt het hoofd. "We zijn afgevoerd als vuilniszakken. Ik werd opgetild als een zak aardappelen, en in het vliegtuig gedumpt", aldus Julius. Iedereen schudt het hoofd. Vol ongeloof. En toch ook weer niet. Ze weten wat hen te wachten staat.

De directeur van Frambois in Genève, Jean-Michel Claude, schudt mee. Hij doet een belofte. Hij zal er bij het ministerie op aandringen dat uitzettingen voortaan humaan moeten zijn. Waardig, en met respect. Het zijn woorden die hij steeds bezigt. "Ik ben er vandaag niet trots op Zwitser te zijn", stamelt hij zachtjes. Dit incident is niet alleen bij Julius en Emmanuel en bij de andere 23 uitgeprocedeerde asielzoekers in het detentiecentrum als een bom ingeslagen. Ook bij het personeel.

Begeleider Denis Combe is ook ontdaan, maar kent de oplossing voor alle problemen, hoe erg ook. Als zijn gevangenen verdrietig zijn na het bezoek van hun kinderen of geliefden, als ze even helemaal geen uitweg meer zien of hoop hebben of als ze weer een afwijzing hebben gehad van hun advocaat.

Als er rumoer is, de spanning oploopt, of de sfeer zoals vandaag zelfs echt explosief is, dan weet Denis dat er ontlading nodig is: Sport. "Laten we gaan voetballen", zegt hij. Meestal is dat het toverwoord. Maar vandaag niet. "Als er vandaag een Zwitser was overleden, tijdens het gevangenentransport, dan was de hel losgebroken", zegt Julius. "Maar het was een Afrikaan." Denis slaat een arm om hem heen: "De directeur gaat iets doen. Zo zal het nooit meer gaan", zegt hij. En dirigeert hem naar het voetbalveld. Het is tijd om te ontladen.

Maandenlang gefilmd

'Vol Special'/'Special Flight', de openingsfilm van Movies that Matter, is afgrijselijk. Maar ook afgrijselijk mooi. Illegale vaders die worden uitgezet, en afscheid nemen van kinderen en geliefden. Het personeel van het detentiecentrum dat zich soms zo genadeloos meedogenloos toont, dan weer gewoon van vlees en bloed lijkt te zijn, maar vervolgens toch ook weer net zo snel professioneel op de automatische piloot overschakelt.

Het is allemaal gefilmd. Het is allemaal te zien, bijna voelbaar. Het heen-en-weer geslinger van het personeel, maar ook de onzekerheid en angst van de asielzoekers die weten hun laatste weken of dagen in Zwitserland te slijten, een land waar ze soms al jaren wonen en werken. De Zwitserse filmmaker Fernand Melgar kreeg toestemming maandenlang de dagelijkse gang van zaken in het kleine detentiecentrum Frambois met zijn camera te volgen. Hij won het vertrouwen van de uitgeprocedeerde Oost-Europeanen en Afrikanen, zat overal bij, luisterde mee. En filmde.

Vrijwillig of gekneveld
In Frambois zijn twee keuzes, zegt het personeel in de film steeds weer. Je werkt mee met je uitzetting en dan ga je in vrijheid, met een zakcentje mee. Of je gaat met een vol special, een speciale vlucht, gekneveld en geblinddoekt, begeleid door de marechaussee,en in het land van herkomst overgedragen aan de autoriteiten daar.

De uitzetting blijkt organisatorisch vaak een groot probleem. De asielzoekers hebben niet de juiste reisdocumenten of verzetten zich, omdat ze hier kinderen en toekomstplannen hebben. Of soms ook omdat ze zeggen dat ze dáár gevaar lopen. Daardoor zitten ze soms maandenlang in detentie. "Gevangen, alsof we criminelen zijn. Maar onze enige misdaad is, dat we niet het juiste paspoort hebben."

Ook in Nederland
Frambois lijkt op een gevangenis, met hekken en kooien en met deuren die op slot gaan. Het voelt als een gevangenis, en het regime is ook als in een gevangenis. Maar het heet een detentiecentrum. Zo is het ook in Nederland, waar dezelfde film - vol uitzichtloosheid, angst, onzekerheid en verdriet, gemaakt zou kunnen worden.

"Maar hier hebben we jammer genoeg nog nooit toestemming gekregen. De Zwitserse overheid heeft het aangedurfd de discussie aan te zwengelen. Die openheid is er in Nederland niet", zegt Annemarie Busser van Amnesty International. "Maar de omstandigheden in Nederlandse detentiecentra zijn minstens zo erg."

Nederland sluit jaarlijks acht- tot tienduizend vreemdelingen op. Het gaat om nieuwkomers die niet over de juiste papieren beschikken (10 procent) of uitgeprocedeerde asielzoekers en andere vreemdelingen zonder papieren (90 procent), bij wie uitzetting vaak moeizaam verloopt.

Alternatieven voor detentie
Volgens Amnesty lijkt ook in Nederland vreemdelingenbewaring te veel op gevangenisstraf. Daarnaast stelt de organisatie dat vreemdelingen hier vaker en langer worden opgesloten dan humaan is. Daarmee schendt de overheid internationale mensenrechten. Nederland maakt nauwelijks gebruik van alternatieven voor detentie, die volgens Amnesty zeker zo goed kunnen werken en minder belastend zijn voor mensen.

Een vreemdeling in detentie mag niet werken en geen onderwijs volgen, zit minimaal zestien uur per dag in de cel; bezoek is slechts twee uur per week toegestaan. En, zo stelt Amnesty, "onbepaalde duur van de detentie en het gebrek aan zinvolle dagbesteding kunnen leiden tot lichamelijke en psychische klachten".

"De situatie in Frambois is in een aantal opzichten beter", zegt Busser. "De uitgeprocedeerde asielzoekers zitten minder uren opgesloten in hun cel, er zijn meer activiteiten, er wordt gezamenlijk gekookt en gegeten en de bewaking daar loopt niet rond in uniform."

Ze noemt de film van regisseur Melgar indrukwekkend. "De situatie is zo schrijnend. Je ziet wat de uitzichtloze onzekerheid met mensen doet, en de wanhoop van mannen die hun kinderen moeten achterlaten. Ook zie je dat het personeel worstelt. Medewerkers slaan soms een arm om zo'n jongen heen, inlevend, maar ook bijna betuttelend. En soms lijkt alles geacteerd om conflicten te vermijden."

Een vol special wordt voorbereid, een grote operatie, militaire precisie vereist. Vijf mannen zullen gedwongen naar Afrika vertrekken, maar krijgen dat pas vlak voor vertrek te horen. Opdat de achterblijvers het pas doorhebben als de vijf op het vliegveld zijn. Het personeel neemt de details door, de spanning is zichtbaar, ze zijn bang voor scènes.

Het lukt. De marechaussee is met de vijf onderweg naar Kinshasa, de directeur spreekt de achterblijvers in de gemeenschappelijke ruimte toe: "Jullie kameraden zijn weg. Maar ook het personeel is vandaag verdrietig. Wij vinden dit ook moeilijk. Maar alles is met waardigheid en respect gedaan. In grote kalmte."

"De directeur is vandaag verdrietig", zegt een van de vreemdelingen cynisch in de camera. "Maar wij zijn elke dag verdrietig... Hij heeft het over waardigheid. Maar wij worden afgevoerd als vuilniszakken." Dan komt Denis Combe in beeld. Het is weer tijd om te sporten.

De documentaire Special Flight van regisseur Fernand Melgar is te zien tijdens het Movies that Matter festival in Den Haag, op de Trouw Publieksdag op 24 maart.


Stil protest in Nederlandse detentiecentra

De Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer onderzoekt welke beperkingen vreemdelingen ervaren die vastzitten voordat ze worden uitgezet naar hun land van herkomst. Ook kijkt hij of vreemdelingendetentie minder belastend moet zijn voor betrokkenen.

Vorig jaar organiseerden vreemdelingen in Rotterdam een zitstaking om aandacht te vragen voor hun situatie. Medewerkers van de ombudsman gaan onder meer praten met het personeel en de vreemdelingen van het detentiecentrum in Rotterdam. Eerder staakten vreemdelingen in detentiecentrum Schiphol. De ombudsman hoopt voor de zomer te kunnen beoordelen of een beter regime moet worden ingevoerd of dat aanvullend onderzoek nodig is.

In het Zwitserse detentiecentrum voor vreemdelingen, Frambois, heeft de leiding één oplossing voor alle problemen: sport. "Latenwe gaan voetballen", klinkt er dan. Maar dat helpt lang niet altijd.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden