Wachten op een lift van Diederik Samsom

Drie pioniers van SP, PvdA en GroenLinks spraken zich zes jaar geleden uit voor linkse samenwerking na de verkiezingen. Een van hen was Diederik Samsom. Nu geeft hij vooralsnog niet thuis.

Het artikel was in hoofdlijnen klaar. Vlak na de verkiezingen van 12 september zouden Adri Duivesteijn (PvdA), Tiny Kox (SP) en Leo Platvoet (GroenLinks) met hun verhaal willen oproepen om door te praten over linkse samenwerking. "Als Samsom niet direct met de VVD was gaan praten, hadden we ons ingespannen om het geplaatst te krijgen in een landelijke krant", zegt een teleurgestelde Tiny Kox, senator voor de SP.

Al jaren probeert Kox een linkse regering voor te bereiden. Samen met Adri Duivesteijn van de PvdA en Leo Platvoet van GroenLinks. De tijd leek er even klaar voor, al was het alleen maar omdat het Diederik Samsom zelf was die in 2006 een slinger gaf aan het samenwerkingsproject. Was het tot dan toe bij manifesten en beschouwingen gebleven, Samsom maakte er dat jaar een beredeneerde keuze van.

Op televisie, bij 'Buitenhof', presenteerde hij grafieken met het stemgedrag van de drie partijen. De uitkomst was zonneklaar: PvdA, SP en GroenLinks waren steeds verder naar elkaar toe gegroeid. Kox: "Samsom was in het verleden steeds overtuigd van het belang van een linkse samenwerking".

De verwachting was dit keer dan ook groot nu Samsom de leider is geworden van de PvdA. Kox: "Ook tijdens de verkiezingen beloofde hij van alles, zei hij dat zijn beleidswensen dicht bij de onze liggen. Het wordt ondertussen een ietwat treurige traditie. De PvdA zegt links te willen, maar als ze met rechts kunnen, doen ze dat."

Adri Duivesteijn, momenteel wethouder in Almere, vindt het jammer dat de SP de afgelopen weken steeds zo uithaalt naar de PvdA. "De SP is in hun oude modus van PvdA-bashen vervallen. Een soort Pavlov-reactie. Erg jammer. Het is de nieuwe SP, onder leiding van Emile Roemer, onwaardig."

Duivesteijn prefereert een coalitie over links, maar vindt de verkiezingsuitslag boekdelen spreken. "Als CDA en D66 dan ook nog aangeven dat ze links niet aan een meerderheid willen helpen, dan heeft het volgens mij weinig zin om over die kant verder te praten. Ik vind het pijnlijk dat de uitslag is zoals die is, maar het is zo."

De PvdA wordt 'gedwongen' met VVD te onderhandelen, aldus Duivesteijn. Hij merkt daarbij op dat ook Roemer toen hij hoog in de peilingen stond, steeds zei de VVD niet uit te sluiten als coalitiepartner. Duivesteijn ziet wel risico's voor zijn partij om met de liberalen te gaan regeren. "We moeten de identiteit van de PvdA als een grote progressieve partij verder ontwikkelen. Als we met de VVD samenwerken, is er een kans dat we die vernieuwingsslag niet maken."

Leo Platvoet, oud-senator voor GroenLinks, is zijn kompanen van SP en PvdA de laatste tijd een beetje uit het oog verloren. Tegenwoordig woont hij in Liberia, waardoor het ook niet lukt de drie heren nu samen aan tafel te krijgen. Maar aan het manifest dat ze na de afgelopen verkiezingen zouden publiceren werkte Platvoet wel mee.

Hij herinnert zich de jonge Samsom uit 2006. "We hadden goed beargumenteerd waarom we samen op moesten trekken. Samsom had daar veel tijd ingestoken. Daarom is het ook zo betreurenswaardig wat hij nu doet. Kortzichtig. De PvdA gaat weer met rechts. Dat had ik niet van Samsom verwacht. Ik had gedacht dat hij een andere route zou inslaan. Dat hij op zoek zou gaan naar een sterker sociaal duurzame identiteit. Nu is de kiezer in de maling genomen."

In 2006 benadrukte Samsom nog dat de 'ijzige verhoudingen tussen PvdA en SP onder Paars inmiddels volledig zijn ontdooid'. Nog sterker, hij vond dat de toenmalige lijsttrekkers Jan Marijnissen en Wouter Bos dat keer op keer bevestigden. Tot na de verkiezingsuitslag. Toen koos Bos toch voor het CDA, en niet voor de SP terwijl de partij onder Marijnissen enorm was gegroeid: van negen naar 25 zetels.

Nu lijkt hetzelfde te gebeuren. Samsom lijkt te gaan kiezen voor samenwerking met de VVD. Waar hij in 2006 nog stelde dat 'duidelijk is dat PvdA, GroenLinks en SP in een progressieve coalitie een veel hechter, socialer en groener beleid kunnen voeren dan wanneer de oversteek naar CDA of VVD moet worden gemaakt', lijkt de PvdA de 'oude vrienden' los te laten.

Kox: "Dat bevordert de samenwerking natuurlijk niet. Er lijkt een groot verschil te zitten tussen de kortetermijnvisie van de PvdA - die denkt dat als ze in de regering komt alles vanzelf wel goed komt - en de langetermijnvisie die eigenlijk ontbreekt. Ik denk niet dat ze die hebben, anders had dat nu toch moeten blijken?"

Duivesteijn vindt dit niet eerlijk. "Op de schouders van Samsom ligt de zware taak om met een resultaat te komen waarbij in structurele zin zaken veranderen. Hij mag niet met een akkoord komen dat slechts liberaal beleid verzacht. De PvdA moet nu ook in een regering laten zien dat ze een progressieve sociaal democratische partij is."

In 2006, 2010 en zoals het er nu naar uitziet ook in 2012 is het ondanks de goede voornemens mislukt om tot een linkse regering te komen. "Nou, niet mislukt", reageert Kox. "Er is drie keer door de PvdA besloten om niet samen te werken. Dat doet niets af aan de onderstroom die er bij veel linkse kiezers is dat zij wel een linkse coalitie willen."

Platvoet: "In de toekomst zal ook voor de PvdA blijken dat samenwerking beter was. Nu ze met de VVD in zee gaat, zorgt de PvdA ervoor dat de partijen op de flanken, de SP en de PVV, gaan profiteren. De kiezers zullen zien dat Samsom niets van het programma overeind houdt. Dat programma was behoorlijk links, geschreven uit angst voor de steeds populairder SP. En de PvdA-kiezer stemde bewust op links."

Hoe nu verder? Als het aan Kox ligt, gaan ze gewoon door met de linkse samenwerking. Maar dan niet meer op het niveau van de leiders van de partij. Daar waar Job Cohen, Jolande Sap en Emile Roemer nog twee keer gezamenlijk onder de werktitel van 'Een ander Nederland' een bijeenkomst hielden, ziet Kox dat nu niet meer gebeuren.

"Als de PvdA keer op keer niet thuis geeft, hoe kan je dan de facto de PvdA nog links noemen? Ik vind het dan meer een middenpartij. Als de PvdA echt met de VVD gaat regeren, is het misschien verstandig om de PvdA een minder prominente rol te geven in de linkse samenwerking. Dan moeten we meer gaan kijken naar vakbonden en maatschappelijke organisaties."

Voor GroenLinks ziet hij wel een rol weggelegd. "Ze hebben deze verkiezingen slecht geboerd, maar ik denk dat er wel ruimte is voor een linkse vrijzinnige partij als GroenLinks. Dit resultaat moeten we relativeren. Het is ook allemaal niet zo dringend. De linkse samenwerking is echt een langetermijnproject. Het gaat erom dat er een groot besef komt dat we met rechts beleid niet zoveel opschieten." Platvoet meent dat het initiatief voor een linkse samenwerking nu een slapend bestaan leidt. "Het is in feite schijndood. Ik weet dat de achterban van GroenLinks er voorstander van is. De top is dat bij vlagen. Femke Halsema had het over een 'linkse lente', Jolande Sap kwam naar een bijeenkomst van Een Ander Nederland. Maar achteraf was daar weer kritiek op. Onzinnige kritiek, wat mij betreft. Het gaat om samenwerking, niet om fusies. Ik vind zeer zeker dat iedere partij op links zijn eigen bestaansrecht heeft. Dat zie je ook aan de SP. Die hebben een sterke identiteit, en toch maar mooi vijftien zetels." Als het de PvdA lukt om in een kabinet-Rutte II haar eigen koers te blijven varen, kan er volgens Duivesteijn best verder worden gepraat over linkse samenwerking. "Ik ben daar wel nieuwsgierig naar. Maar het stimuleert de gezelligheid aan tafel niet zoals de SP momenteel al in clichés praat."

Duivesteijn noemt het ook 'desastreus' voor links dat het nu zo slecht gaat met GroenLinks.

"Ons stelsel zorgt er al voor dat we opgezadeld zitten met zoveel splinterpartijen op links. In het buitenland zitten alle progressieve mensen gewoon in één partij."

Daar zouden volgens de PvdA-wethouder Duivesteijn ook D66'ers inpassen. Al zijn dat wat hem betreft dan niet de democraten van Alexander Pechtold.

"Doordat D66 nu zo'n afstand van ons neemt, en met een GroenLinks dat vooral met zichzelf bezig is, zijn we nu eigenlijk verder weg van een linkse samenwerking dan ooit."

'Een ander Nederland'
April 2005: Oprichting initiatief 'Een ander Nederland' door Adri Duivesteijn (PvdA), Tiny Kox (SP) en Leo Platvoet (GroenLinks). Een website, een manifest, discussiebijeenkomsten en opiniebijdragen volgden. Het alternatief van een links kabinet werd een serieuze optie.

November 2006: Diederik Samsom, Tiny Kox en Leo Platvoet schrijven een artikel waarin ze uitspreken samen te willen werken na de verkiezingen.

Februari 2007: De PvdA gaat in een kabinet met CDA en ChristenUnie.

April 2007: 'Een ander Nederland' stopt.

September 2010: Met de Kamerverkiezingen in aantocht wederom een oproep om het manifest te ondertekenen voor 'Een ander Nederland'.

2011/2012: Onder de naam 'Een ander Nederland' werden twee bijeenkomsten georganiseerd, in Amsterdam en Nijmegen. Daar spraken Job Cohen (PvdA), Jolande Sap (GL) en Emile Roemer (SP).

Moet GroenLinks fuseren?
Nu GroenLinks meer dan gehalveerd werd bij de afgelopen verkiezingen, richt de aandacht van die partij zich naar buiten. Vertrekkend Kamerlid Ineke van Gent kondigde deze week aan dat ze als afscheidscadeau een symposium wil organiseren over linkse samenwerking. "Ik ben daar altijd voorstander van geweest. Als het erop aankomt, zou ik kiezen voor een krachtenbundeling voor groene, linkse politiek met de PvdA. Een fusie is nu niet aan de orde."

Meteen na de verkiezingen maakte ook oud-Europarlementariër Joost Lagendijk duidelijk dat hij met de PvdA verder wil: "Met de huidige basis zullen we altijd afhankelijk blijven van de aantrekkingskracht van de PvdA. Dan kunnen we er misschien beter voor kiezen onze groene ideeën onderdeel te maken van een bredere beweging door de krachten te bundelen met de PvdA."

Zo denkt ook Dick Pels erover, directeur van het wetenschappelijk bureau: "Ik denk dat het goed is dat we richting de PvdA naar structurele samenwerking zoeken. Dan denk ik niet aan een fusie op korte termijn, maar je kunt over een aantal jaar kan je wel denken aan een gezamenlijke lijst en een gezamenlijke lijsttrekker. Ik zou niet naar de SP kijken, die staat bijvoorbeeld wat Europa betreft te ver van ons af."

Net als Maarten van Poelgeest, wethouder in Amsterdam: "Volgens mij is dit het moment om álles ter discussie te stellen. Waar gaat het ons nou precies om? Misschien moet er wel gedacht worden over een andere naam of samenwerking met een andere partij. Over het linkse profiel bestaat behoorlijk verwarring."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden