Wachten op de terugkeer van de politiek

Had de Britse historicus Mark Mazower dan toch gelijk met zijn waarneming in 2002 dat 'de Europeanen van heden de democratie aanvaarden, omdat zij niet meer in politiek geloven'? Het massale wegblijven bij de Europese stembus in Nederland lijkt van die visie andermaal een krachtige bevestiging.

Volgens de exitpoll van onderzoeksbureau Ipsos heeft 37 procent van de kiezers gestemd, net zoveel als vijf jaar geleden. Vergeleken bij de nationale parlementsverkiezingen is dat verontrustend laag.

Voor de generaties die zijn groot geworden met een sterk geloof in wat de politiek vermag, is thuisblijven bij verkiezingen moeilijk te verkroppen. Zij zien stemmen niet alleen als een democratisch recht, maar ook als een verplichting aan de res publica. Dat de Europese Unie van die publieke zaak niet de meest heldere belichaming is, levert wel een relativering op, maar neemt de beduchtheid over de mogelijke gevolgen van desinteresse niet weg.

De visie van Mazower vond steun in de constatering van de socioloog Jacques van Doorn in 1997, dat de markt de dominante positie van de politiek had overgenomen. En dat niet alleen, de commercie beschikte over een pacificerende capaciteit waar geen politiek systeem aan kon tippen. De markt nam de klasse-achtige tegenstellingen en de sociale conflictstof als bij toverslag weg, aldus Van Doorn destijds in een gesprek met deze krant.

Het desastreuze gevolg voor de politiek, die zo overheersend was geweest in het industriële tijdperk: functie- en gezagsverlies. In dit perspectief kan de betrekkelijke lichtheid van de kandidaten voor het Europees Parlement beter worden begrepen. Het gevolg is er niet minder ernstig om: een vicieuze cirkel van afnemende legitimiteit en gezagsverlies. Dat raakt ook het aanzien van de nationale politici.

Dat proces neemt nog ernstiger vormen aan bij gebrek aan effectiviteit van politieke bestuurders, zeker als dat gepaard gaat met kiezersangst. Uit onderzoek van Ipsos komt naarvoren dat de kiezers wel degelijk voor een sterke EU zijn als het om economische concurrentie in de wereld gaat of de verdediging van het grondgebied. Dat bevestigt mijn eerdere analyse, dat het probleem van de EU niet zozeer de controlerende als wel de uitvoerende macht betreft.

Met 28 regeringsleiders is het niet gemakkelijk voortvarend en effectief te opereren, maar nodig is het wel om legitimiteit en gezag te behouden. In dit opzicht is er geen reden voor wanhoop. Met onze minister van financiën Dijsselbloem voorop heeft de Europese Unie het bankenprobleem uiteindelijk effectief aangepakt, zonder de belastingbetaler daarvoor te laten opdraaien. Een sterk staaltje leiderschap dat wereldwijd is opgevallen, maar dat de PvdA in de afgelopen campagne goed verborgen wist te houden.

De dominantie van de politiek in de afgelopen anderhalve eeuw is niet in alle opzichten gelukkig geweest. Zij heeft emanciperend en pacificerend gewerkt, maar de machtsstrijd tussen de ideologieën heeft ook veel onheil aangericht. Vandaar dat Mazower wel begreep dat na de ineenstorting van het communisme, en eerder het fascisme, de Europeanen even schoon genoeg hadden van politiek als ideologische strijd. De democratie komt hun goed uit, schreef hij, 'omdat deze minder betrokkenheid van de burgers eist en zich minder met hun leven bemoeit dan alle alternatieven'.

Deze visie kan verklaren waarom een pragmatische partij als D66, opgericht als 'antwoord op het einde der ideologieën', het tij mee heeft. Maar de democratie kan niet zonder politiek, omdat zij in de tegendraadse woorden van de sociaal-democraat Henk Vredeling, minister van defensie in het kabinet-Den Uyl, 'steeds op het volk bevochten moet worden'. Hij bedoelde daarmee dat de uitvoerende macht haar mannetje moet staan en gebaat is bij een sterke tegenmacht. Dat is een andere houding dan sidderen voor de kiezer, zoals premier en VVD-leider Rutte voelbaar doet.

Mazower schreef dat niet de democratie, maar het kapitalisme in 1989 de ware overwinnaar was van de strijd tussen de ideologieën. Hij zag het als uitdaging voor Europa, met meer succes dan in de jaren dertig, om een 'werkbare relatie' tussen kapitalisme en democratie te smeden. De financiële crises en de opkomst van racistische partijen hebben aangetoond dat dat alleen kan met een terugkeer van ernstige democratische politiek.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden