Wachten op de kille campus

Alleenstaande minderjarige asielzoekers voelen zich hier eenzaam, hun voogden vaak machteloos. Nederland doet het beter dan Italië, zegt Defence for Children. 'Maar moet dat de maatstaf zijn?'

Alleenstaande minderjarige asielzoekers voelen zich vaak heel eenzaam in Nederland. En na hun achttiende verjaardag worden ze aan hun lot overgelaten. "Die eenzaamheid treft mij elke keer weer. Er is vaak echt niemand die een arm om hen heen slaat. We gaan duidelijk nog steeds heel anders om met asielzoekende dan met Nederlandse kinderen. Terwijl zij juist op grond van het Kinderrechtenverdrag als kwetsbaren recht zouden moeten hebben op extra bescherming, in plaats van op minder", zegt Martine Goeman.

Goeman coördineerde namens kinderrechtenorganisatie Defence for Children een groot onderzoek naar het werk van voogden in negen Europese landen. De aanbevelingen uit het onderzoek moeten, zo hoopt Defence for Children, tot nieuw beleid leiden van de Raad van Europa en de Europese Unie en tot een nieuwe discussie in Nederland.

Goeman: "We doen het niet het slechtst van de negen onderzochte landen. Maar met welk land wil je je meten? Op de Italiaanse eilanden spoelen gammele bootjes vol kinderen aan, die krijgen vaak helemaal geen voogd. Maar is dat de maatstaf die wij als Nederland willen hanteren?"

Goeman, die juriste is op het gebied van kinderrechten en migratie, interviewde voor de Nederlandse eindrapportage alleenstaande minderjarige asielzoekers (ama's) en hun voogden van Nidos - een onafhankelijke (gezins-) voogdij-instelling. In 2013 vroegen 471 alleenstaande kinderen asiel aan in Nederland. Ze komen uit landen als Afghanistan, Guinee, Eritrea en Somalië. Bij afwezigheid van de ouders of verzorgers, komt de voogd van Nidos op voor de belangen van die kinderen. Nidos begeleidt ruim tweeduizend ama's en heeft ongeveer 150 voogden in dienst.

Pitbull
Niet alleen de ama, ook de voogd wordt zwaar op de proef gesteld, volgens het rapport. "Het is belangrijk dat je goed in de gaten houdt dat deze kinderen dezelfde behandeling krijgen als Nederlandse kinderen", zegt een voogd. "Soms moet je net een pitbull zijn."

Voogden klagen dat in procedures niet het belang van het kind vooropstaat, het Kinderrechtenverdrag lijkt ondergeschikt aan een streng asielbeleid dat mogelijke nieuwkomers afschrikt. "In de praktijk blijkt de overheid de onafhankelijke positie van de voogd niet altijd te respecteren", stelt Defence for Children. Het voelt voor voogden soms alsof ze in strijd met migratiewetten moeten handelen om op te komen voor het belang van het kind.

Voorts, zo stellen voogden, wordt hun rol door de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) vaak niet serieus genomen, of pushen de autoriteiten om vertrouwelijke informatie te geven zodat ze kunnen werken aan de uitzetting van het kind. "Het is essentieel dat je de gehoren bij de IND bijwoont. Het duurt de hele dag en je bent uitgeput wanneer je thuiskomt. Maar als er fouten worden gemaakt en je was tijdens de hoorzitting niet aanwezig, dan is het erg moeilijk om ze te herstellen", zegt een voogd. Met soms 25 kinderen onder hun hoede, ondervinden voogden van Nidos een hoge werkdruk.

Mauro
Nederlands bekendste ama is de Angolees Mauro. Hij kwam op negenjarige leeftijd alleen naar Nederland, groeide op in Limburg, maar dreigde op 18-jarige leeftijd volgens de regels door de toenmalige asielminister Leers te worden uitgezet. Dat voornemen oogstte veel kritiek, onder die druk bedacht Leers een noodoplossing om Mauro hier te houden. Vervolgens was er een Kamermeerderheid voor een Kinderpardon, dat ervoor moet zorgen dat hier 'gewortelde', vernederlandste kinderen zoals Mauro niet worden uitgezet.

De zaak van Mauro bracht ook aan het licht hoe moeilijk laveren het is voor voogden van Nidos en zijn pleegouders Hans en Anita. Hoe kun je een jongen liefdevol opvoeden en begeleiden met in je achterhoofd dat hij op achttienjarige leeftijd weer terug moet naar een land waar zijn toekomst zo onzeker is? Moet je hem dan minder goed laten integreren, zich minder laten hechten?

Die hechting aan pleegouders wordt nu vaak voorkomen door ama's op speciale campussen te plaatsen. Dat zijn kille opvangplekken die volgens Defence for Children schadelijk zijn voor hun ontwikkeling, er is geen perspectief. Dat komt bovenop de schade die de onzekerheid over hun toekomst met zich meebrengt.

Daarnaast is een campus een onveilige plek, stelt Goeman. In 2012 verdwenen 160 kinderen uit die opvang, een jaar eerder waren dat er 140. Staatssecretaris Fred Teeven (asiel) stelt droog dat deze kinderen 'zelfstandig en zonder toezicht vertrokken' zijn. De verhalen uit de praktijk zijn schrijnend: Veel jongeren duiken later op in illegaliteit, criminaliteit of prostitutie. "Je zou de televisie en radio kunnen bellen. Maar niemand geeft echt om een kind dat verdwijnt uit een asielzoekerscentrum", zegt een jongere in het rapport.

Defence for Children pleit er bij de staatssecretaris voor te onderzoeken wat er met de kinderen is gebeurd die de afgelopen jaren uit de opvang verdwenen: "De Staat is verantwoordelijk voor hun zorg en mag de risico's die deze kinderen kunnen lopen niet bagatelliseren."

Verblijf of terugkeer?
Teeven heeft beloofd voor de zomer met een reactie op de kritiek te komen. Hij wil sowieso dat voor ama's sneller duidelijk wordt waar ze aan toe zijn: verblijf in Nederland of terugkeer. Bij degenen die mogen blijven, ligt de focus op integreren, bij de anderen moet volgens Teeven alles in het teken staan van vertrek. "Voorwaarde is dan dat er adequate opvang is in het land van herkomst."

Over de kritiek van Defence for Children op de behandeling van ama's en schending van het Kinderrechtenverdrag zegt hij: "Anders dan de suggestie die nu wordt gewekt, worden kinderrechten in het Nederlandse vreemdelingenbeleid vanzelfsprekend gerespecteerd."

Teeven stelt voorts dat het van belang is dat de IND en de voogden 'elkaars specifieke taken en bevoegdheden respecteren'. Ondanks alle klachten van voogden, zegt hij stellig: "En dit gebeurt ook."

Ama's in het asielzoekerscentrum te Oisterwijk.

'Ik vertrouw niemand. Dat komt door mijn eerdere ervaringen met volwassenen. Mijn moeder was de laatste die ik vertrouwde, Maar zij werd toen ik 12 was vermoord door mijn vader. Mijn voogd hier, die durf ik ook langzaam te vertrouwen. Die komt ondanks alles steeds terug, is goed voor me, helpt waar hij kan. Ik zie hem alleen veel te weinig.' Hamut (17) uit Armenië, woont een jaar op een campus

'Iedereen zegt: blijft positief. Mijn mentor, mijn voogd. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Zestig procent van de jongeren hier is verslaafd. Aan drank of marihuana. Dat was ik ook, voor mij was het de manier om te ontsnappen aan het gepieker, aan de stress.' Awzubillah (16) uit Afghanistan, woont 9 maanden op een campus

'Als voogd moet je wat weten over het land van herkomst of over het geloof van iemand. Een voogd moet ook opkomen voor het kind wanneer dat moet terugkeren. Elk verhaal is anders, soms is terugkeer naar je land beter. Maar wat als je daar echt gevaar loopt? Er zijn hier jongeren die zelfmoordpogingen doen als ze horen dat ze terug moeten. Je voogd kent je, kent je verhaal. De IND zou veel meer naar hem moeten luisteren.'Hossein (18) uit Iran, woont bijna twee jaar op een campus

'We hebben het moeilijk hier. We zijn ver weg van onze dierbaren. We zijn kinderen, onzeker over onze toekomst. Ik pieker veel over mijn familie. Toen ik laatst slecht nieuws over mijn vader kreeg, kwam mijn voogd hier 's avonds meteen naartoe. Dat vond ik zó fijn. Daar heeft ze echt mijn respect mee gekregen. Veel jongens hier klagen over hun voogd. Dat ze die alleen maar zien als er handtekeningen gezet moeten worden.'Abdullilah (17) uit Afghanistan, woont anderhalf jaar op een campus

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden