Waarom zijn zo ? camera’s goed

Twee filosofen, Sebastien Valkenberg en Ger Groot, schrijven op deze plaats om beurten een polemische column. Reageer op www.trouw.nl/meer.

Totnogtoe zijn het instrumenten geweest in handen van de machthebbers: camera’s. Ze hangen tegenwoordig overal. Op treinstations en vliegvelden, bij pinautomaten, in sommige scholen en discotheken, en natuurlijk boven de snelweg. Via cameratoezicht moeten burgers in toom gehouden worden.

Het vergroot onze veiligheid. De prijs die we daarvoor betalen heet privacy. Wat gebeurt er met de beelden? Wie bekijkt ze? Waar worden ze opgeslagen en voor hoe lang? Big Brother is watching you, luidt het al snel. Hoewel deze ietwat overspannen waarschuwing onze angsten vakkundig bespeelt, is zij als aansporing om alert te blijven een nuttige hyperbool. Op onze privacy kunnen we niet zuinig genoeg zijn.

Big Brother is een symbool met onovertroffen zeggingskracht. Erg instructief is het visioen daarentegen niet. Het legt de klemtoon te zeer op het kijken. Terwijl voor het afdwingen van goed gedrag in de openbare ruimte minstens zo belangrijk is dat mensen zich bekeken weten.

Het belang van deze perspectiefwisseling heeft de Britse filosoof Jeremy Bentham uitgewerkt met zijn panopticon, een blauwdruk voor een gevangenis die de orde zo effectief mogelijk bewaart. Stel je daarbij een koepelgevangenis voor. Vanuit het midden kunnen bewakers alles overzien; er is niets dat zich aan hun zicht onttrekt. De gevangenen bedenken zich dus wel twee keer voordat ze herrie schoppen. Wat ze ook uithalen, ze weten dat het gezien wordt.

Ze hoeven feitelijk niet eens bekeken te worden. De bewaking kan in principe de ramen van haar uitkijkpost blinderen en een dagje vrij nemen. Of zij aanwezig is doet er niet toe. Dat de gevangenispopulatie dit vermoedt is al voldoende.

Van dit principe maakt ook het bordje gebruik dat vaak bij de entree van winkelcentra hangt: ’Wij waken over uw en onze eigendommen.’ Ik krijg steevast de neiging op zoek te gaan naar vorsende lenzen. Zelden vind ik ze. Maar doet dat er toe?

Behalve een registrerende taak hebben camera’s, of preciezer: de boodschap dat ze er zijn, een preventieve of pedagogische functie.

Omdat het monopolie op het zien hoofdzakelijk bij de staat ligt is argwaan jegens de drang steeds meer camera’s te planten begrijpelijk. Er is echter een contra-ontwikkeling gaande. De overheid mag het toezicht in de openbare ruimte gestaag uitbreiden, het is niets vergeleken met het tempo waarmee de burger zich met camera’s uitrust. Hoe? Via zijn mobiele telefoon.

Toegegeven, de mogelijkheid daarmee te filmen zal in de eerste plaats bedoeld zijn als gadget om de koopdrift van de consument aan te wakkeren. Maar zoals dat gaat met techniek, bepalen de bedoelingen van de producent maar ten dele de bestemming van een product. Het klinkt enigszins pathetisch maar in dictaturen dient het mobieltje met filmfunctie de waarheidsvinding.

Ooit konden dictaturen de pretentie koesteren dat ze de waarheid naar hun hand konden zetten. Dissidente geluiden waren niet meer dan hinderlijke achtergrondruis die net als de radio konden worden uitgezet, waarmee ik me schuldig maak aan een eufemisme van jewelste. Dat wordt steeds lastiger. Dankzij de techniek laat de werkelijkheid zich onmogelijk nog in het keurslijf van wishful thinking persen.

Misstanden van het regime worden nu vaker geregistreerd – en als een J’accuse de wereld in gestuurd. Dat zagen we afgelopen najaar toen het Birmese junta hard insloeg op demonstrerende monniken.

De waarheid wordt opdringeriger en de machthebbers machtelozer als zelfbenoemde hoeders van de waarheid. Burgers kijken terug, om het in panopticon-taal te stellen.

En, nog belangrijker, de overheid weet zich bekeken. Dat is niet zomaar een aardige constatering, maar een essentieel bestanddeel van de democratische staatsvorm. Democratie betekent naaktheid voor de bestuurders.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden