Waarom zijn Kony en zijn handlangers zo lastig te grijpen?

Poster van de campagne die Afrikaanse en Amerikaanse politici onder druk zet om de Oegandese oorlogsmisdadiger Joseph Kony te arresteren. Beeld
Poster van de campagne die Afrikaanse en Amerikaanse politici onder druk zet om de Oegandese oorlogsmisdadiger Joseph Kony te arresteren.

De strijd tegen Joseph Kony en zijn gevreesde Leger van de Heer loopt al 26 jaar. De wil om met Kony af te rekenen lijkt in Centraal-Afrika niet heel groot.

De Oegandese massamoordenaar Joseph Kony gelooft mythische gaven te bezitten. Hij zegt strategisch advies te krijgen van acht engelen. Een bijgelovige zou denken dat hij juist daarom na 26 jaar nog altijd niet is gepakt door vier regionale legers. Die sinds kort ook steun krijgen van Amerikaanse militaire adviseurs. Er zitten echter meer wereldse oorzaken achter de ongrijpbaarheid van Kony.

Hij ontvoerde met zijn Verzetsleger van de Heer (LRA) meer dan 30.000 kinderen in vier landen in Centraal Afrika. Het drama speelde zich aanvankelijk alleen af in het noorden van Oeganda maar verspreidde zich later ook over delen van Zuid-Soedan, Congo en de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR). De geroofde jongens werden getransformeerd tot wrede, nietsontziende moordenaars die ook lippen afsneden en ledematen amputeerden. De meisjes dienden vooral als seksslavinnen van Kony en zijn luitenanten

Recentelijk groeide de LRA-leider uit tot een internationale beroemdheid door een internetfilmpje waarin zijn daden op Hollywood-wijze werden neergezet. Het filmpje gaat echter voorbij aan de steun die Kony kreeg van een regionale regering en hoe sommige achtervolgers indirect handlangers werden.

De geschiedenis van de LRA begint bij de staatsgreep in 1986 die de huidige Oegandese president Yoweri Museveni aan de macht bracht. Zijn rebellenbeweging was opgebouwd uit voornamelijk Oegandezen uit het zuidelijk deel van het land terwijl Museveni's presidentiële voorgangers juist steun genoten in het noorden. De noorderlingen vreesden wraak en marginalisatie van de nieuwe regering. Alice Lakwena, ook overtuigd van haar mythische gaven, vormde de Beweging van de Heilige Geest en begon een opstand tegen het nieuwe bewind in Kampala. Ondanks steun onder de bevolking werd ze in 1987 verslagen.

De voormalige misdienaar Kony stapte in de voetsporen van Lakwena, een familielid van hem. Maar het ontbrak hem aan steun van zijn eigen Acholi-volk, het grootste in het noorden. De Acholi konden niet begrijpen waarom Kony kinderen van zijn eigen volk ontvoerde om er strijders van te maken. Zo'n 80 procent van de noordelingen zocht bescherming tegen het geweld van de LRA in ontheemdenkampen.

Het Oegandese leger opende een weinig inspirerende jacht op de LRA. Troepen werden voornamelijk gestationeerd bij de ontheemdenkampen. Kony ontweek directe confrontaties met de strijdkrachten. "Het Oegandese leger had een motief om de LRA te laten voortbestaan. Het rechtvaardigde een hoog defensiebudget en gaf de generaals veel mogelijkheden om zich te verrijken", meent de Britse Afrika-deskundige Alex de Waal. Jarenlang werd het grootste deel van het overheidsbudget van Oeganda gefinancierd door donoren die verantwoording eisten voor de uitgaven.

De Acholi Inn, in het noordelijke stadje Gulu, is een idyllisch gelegen hotel en een voorbeeld van hoe militairen profiteerden van de operatie tegen Kony. Het logement zat meestal vol met hulpverleners en journalisten, aangetrokken door de slechte situatie in het gebied. Eigenaar was een officier, gelegerd in het noorden om de LRA te bestrijden. Hij benutte het conflict om te investeren en een extra inkomen te vergaren.

Kony breidde zijn actieradius uit naar Zuid-Soedan waar een oorlog heerste tussen het leger van de regering in Khartoem en zuidelijke rebellen. Museveni had partij gekozen voor Zuid-Soedanese opstandelingen en als vergeldingsmaatregel steunde de Soedanese regering de LRA met wapens en voedsel. Ongemoeid gelaten door het leger kon Kony zijn gang gaan want de rebellen waren te druk met oorlog voeren.

De vrede tussen Noord- en Zuid-Soedan in 2005 gaf een nieuwe dimensie aan de jacht op Kony. De regering in Khartoem, een internationale paria, was aan een charmeoffensief begonnen en gaf toe aan een Oegandees verzoek om Kony in Zuid-Soedan te mogen achtervolgen. Die overschrijdende operatie leverde het Oegandese leger miljoenen dollars aan Amerikaanse steun op. In hetzelfde jaar vaardigde het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag een arrestatiebevel tegen Kony uit.

In 2006 lukte het de huidige Zuid-Soedanese vicepresident Riek Machar om Kony uit de bush te lokken voor mogelijk vredesoverleg. Maar het liep op niets uit omdat Kony iedereen en alles wantrouwde en weigerde mee te werken zolang de internationale aanklacht tegen hem niet werd ingetrokken.

Kony en zijn sterk in aantal verminderde LRA keerden Oeganda de rug toe en trokken het oosten van Congo binnen. Die regio is vergeven van milities die daar elkaar bestrijden en de bevolking terroriseren. Het Congolese leger is niet in staat om een einde te maken aan de geweldsspiraal. De manschappen zijn gedemotiveerd omdat ze zelden hun soldij ontvangen die door officieren wordt verdonkeremaand. Soldaten zijn net als militiestrijders gewend om met hun wapens voedsel af te dwingen en zich schuldig te maken aan massale verkrachtingen van vrouwen.

Een poging van de VN-vredesmissie in Congo om de LRA uit te schakelen liep uit op een mislukking en acht blauwhelmen uit Guatemala kwamen om. De militie splitste zich op in groepjes en niemand heeft een idee bij welke zich Kony ophoudt.

In 2008 besloten de legers van Oeganda, Zuid-Soedan, Congo en CAR samen de jacht te openen op Kony. Maar al snel kwam er de klad in. "Er klopt iets niet met de oorlog die de Oegandezen vechten met de LRA. Ze hebben alle wapens van de wereld maar ze zijn niet serieus in de jacht op Kony en zijn kornuiten", mopperde een Congolese luitenant die deelnam aan de operatie. Sommige Oegandese militairen begonnen handeltjes terwijl anderen trouwden met lokale vrouwen en gezinnen stichten.

Na een serie gruwelijke slachtingen door de LRA in Congo besloten de Verenigde Staten in te grijpen. Washington stuurde vorig jaar 100 militaire adviseurs die met hoogwaardige technologie de vier regionale legers moeten helpen om Kony op te sporen. Niemand twijfelt aan de superioriteit van het Amerikaanse leger, maar de adviseurs zijn voor het slagen van hun missie aangewezen op medewerking van de vier landen. Het is de vraag hoe groot de wil is om eens en voor altijd af te rekenen met Joseph Kony.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden