Waarom zijn D66'ers zo bang voor filosofie van New Labour?

De auteur is bestuurder van de Dienstenbond CNV.

Vooropgesteld, ik voel geen behoefte voor Tony Blair in de bres te springen. Hij vertegenwoordigt een andere politieke stroming dan waar ik mijzelf toe reken en daarnaast zal mijn voor- of afkeer geen invloed hebben op de Britse politiek. Wel wil ik een lans breken voor de zogeheten stakeholder society.

Onze huidige samenleving is evenals de Britse - om de Engelse terminologie maar te handhaven - een stockholder society. Bij het economisch handelen ligt het accent volledig op het belang van de aandeelhouder of geldverschaffer.

Waar dat toe kan leiden hebben we het afgelopen decennium mogen ervaren. Zodra de belangen van de kapitaalverschaffers ook maar enigszins in het gedrang komen, worden die belangen weer veilig gesteld ten koste van de werknemers. Niet alleen in verliesgevende situaties, maar ook als de aandeelhouders ontevreden zijn over het rendement van de onderneming en het daaraan gerelateerde dividend.

Een zo ingerichte samenleving verwordt uiteindelijk tot een sociale woestenij. Een waarin de mens niet meer is dan een object dat wordt beoordeeld op zijn of haar economische waarde. Een mens is dan evenals een machine niet meer dan een productiemiddel.

In een stakeholder society worden de belangen van geldverschaffers volledig gerespecteerd, maar wel in een samenhang met de totale gemeenschap. Het veronderstelt de mogelijkheid voor alle burgers om te participeren. Daarnaast beperkt een dergelijke samenlevingsvorm de mogelijkheid dat mensen uitgestoten en afgeschreven worden.

Critici van de stakeholder society refereren graag aan de jaren '70, toen Nederland economisch aan de rand van de afgrond kwam. Sociologisch en politiek was dat echter een totaal andere periode: een waar gestreefd werd naar socialisatie van de productiemiddelen en waarbij de belangen van geldverschaffers volstrekt werden geïgnoreerd.

Moraal Terecht merken De Graaf en Kuiper op dat een stakeholder society een zekere moraal vooronderstelt. Onterecht is hun idee dat de overheid hier geen enkele rol in mag spelen. Uiteraard is de overheid niet in staat om een moraal te creëren. Ze kan echter wel de voorwaarden scheppen waaronder een moraal van goed samenleven kan ontstaan. Evenals de ideeen van Bolkestein over de vrije markt nogal utopisch zijn, zo is het ook utopisch, zo niet naïef, om te veronderstellen - zoals De Graaf en Kuiper doen - dat de moraal vanzelf ontstaat als er voldoende wordt geïnvesteerd in onderwijs en wanneer de structuren van politieke zeggenschap worden veranderd. De geschiedenis heeft juist aangetoond dat moraal niet automatisch ontstaat, ook niet onder optimale omstandigheden.

Moraal is altijd normatief en ontstaat door de werking van instituties als gezin, kerk, vakbeweging en zelfs omroepen. Instituties die de mogelijkheid hebben om de morele competenties van mensen te voeden, te ontwikkelen en te versterken. De visie van De Graaf en Kuiper is typisch die van het persoonsliberalisme, waarbij overwegend aandacht bestaat voor de rol van individuen zonder deze te betrekken op het totaal van de samenleving. In die visie is er slechts sprake van een heel beperkte moraal, noodzakelijk om individuele burgers min of meer in harmonie met elkaar te laten leven.

Die beperkte rol voor de moraal en het keiharde gevecht op de liberale vrije markt maken dat de samenleving uiteindelijk zal desintegreren. Op enig moment is er van samenleven dan geen geen sprake meer.

Je mag je overigens afvragen waarom twee Nederlandse liberalen ons zo uitvoerig moeten waarschuwen tegen de politiek van New Labour en de vermeende gevaren van een stakeholder society. Ik probeer altijd de motieven van mensen te doorgronden. Soms lukt dat en soms ook niet. Het harde neoliberalisme vond zijn oorsprong in het Groot-Brittannië van Thatcher en kreeg vervolgens aanhangers op het continent. Wellicht zijn De Graaf en Kuiper bang dat de neergang van de Tories het einde van een tijdperk zal inluiden en dat ook in Nederland op een dag meer regelend zal worden opgetreden op het slagveld dat liberalen met het begrip 'vrije markt' aanduiden. Wellicht ook zijn beide schrijvers uit onbegrip of ontwetendheid bevreesd voor een stakeholder society. Mocht dat het geval zijn, dan worden we gewaarschuwd door de woorden van Goethe: “Niets is angstaanjagender dan invloedrijke onwetendheid”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden