Waarom wil D66 uw lichaam collectiviseren?

Beeld anp

Hoe zou D66 oordelen over verkiezingen waarbij alle thuisblijvers worden geacht voor de zittende regering te hebben gestemd? Laten we dat bijvoorbeeld eens toepassen op de Provinciale Statenverkiezingen van over een ruime week. Stel dat de opkomst 50 procent wordt, en dat de thuisgebleven helft geacht zou worden voor VVD of PvdA te hebben gestemd. Op die manier zou de regeringscoalitie vervolgens makkelijk aan een eigen zelfstandige meerderheid in de Eerste Kamer kunnen komen.

Als zo'n stelsel werd voorgesteld zou het land ongetwijfeld te klein zijn, en ook D66 zou verontwaardigd reageren. En terecht. Zulke praktijken komen alleen voor in een dictatuur die een schijn van democratie wil ophouden.

Toch is dit precies het systeem dat D66 wil hanteren in een nóg belangrijker geval, namelijk het grondrecht op de onschendbaarheid van het menselijk lichaam. Omdat er een tekort aan donororganen is, heeft D66-Kamerlid Pia Dijkstra al een paar jaar geleden een initiatiefwetsvoorstel ingediend om te regelen dat iedere burger die niet heeft aangegeven wat er bij overlijden met zijn of haar organen dient te gebeuren, geacht wordt toestemming te hebben gegeven voor orgaandonatie.

Het 'maatschappelijk probleem' weegt volgens Dijkstra zwaarder dan de vraag of het individu waaruit de organen worden weggenomen deze werkelijk zelf heeft willen afstaan. Burgers moeten in haar ogen 'solidariteit' opbrengen met andere burgers die op organen wachten.

Actieve donorregistratie
Dat de SP 'warm voorstander' is van dit systeem van 'actieve donorregistratie' (ADR) hoeft niet te verbazen. Die partij van oude maoïsten zou natuurlijk liefst alles en iedereen onder het mom van solidariteit tot eigendom van de staat willen maken.

Maar dat een partij die pretendeert (sociaal-)liberaal te zijn zo'n essentieel burgerrecht als de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam maar even opzij schuift met een beroep op solidariteit, geeft te denken. Dijkstra redeneert dat het in artikel 11 van onze Grondwet vastgelegde recht op lichamelijke integriteit vervalt als daardoor 'een legitiem doel' wordt bereikt, te weten meer donororganen.

Of dat doel via een systeemwijziging naar ADR inderdaad bereikt zou gaan worden, is op zich al voor discussie vatbaar. Er zijn verschillende onderzoeken die elkaar tegenspreken. Wezenlijker is de vraag of het doel de middelen wel heiligt. Kennelijk twijfelt D66 daar niet aan. Echte liberalen daarentegen zouden zo'n politiek behoren te verwerpen.

Immanuel Kant heeft het al meer dan twee eeuwen geleden duidelijk uitgedrukt: een mens mag nooit enkel als middel worden gebruikt, maar dient altijd als een doel in zich te worden beschouwd en behandeld. Een mens is dus geen wandelende verzameling van mogelijk bruikbare organen. Indien een mens doel in zich is, wat voor liberalen vanzelf spreekt, is er maar één die het recht heeft af te dingen op zijn fundamentele lichamelijke integriteit: uitsluitend de persoon in kwestie zelf.

Soevereiniteit
John Stuart Mill, de negentiende-eeuwse liberale denker die voor klassiek-liberalen én voor sociaal-liberalen gezaghebbend is, valt al evenmin mis te verstaan: 'Over himself, over his own body and mind, the individual is sovereign', schreef Mill in zijn standaardwerk On Liberty.

Nu geeft D66 er ook op andere terreinen blijk van niet altijd te weten wat soevereiniteit inhoudt, dus is het goed om het evidente nog maar even uit te schrijven: soeverein is hij of zij die de uiteindelijke beslissing mag nemen. Soeverein zijn over je eigen lichaam betekent dus níet dat politici mogen beslissen wat er met jouw organen gebeurt, maar dat alleen het individu van wie de organen zijn dat mag doen.

Indien individuen menen er goed aan te doen hun organen af te staan, moeten zij dat vooral doen. Indien zij daar geen expliciete beslissing toe nemen, is voor een liberaal hun grondrecht leidend. Dan heeft dus niemand het recht hun lichaam te schenden, wat voor 'nobel' maatschappelijk doel er in de ogen van een politicus ook in het geding is.

Pragmatisch
Toen mijn mede-auteur Fleur de Beaufort en ik onlangs in het boek Sociaal-liberalisme uitlegden wat de werkelijke betekenis van de term 'sociaal-liberaal' is en dat wat D66 voorstaat hier vaak niet mee spoort, luidde het verweer uit D66-hoek dat men daar niet leunde op oude denkers maar liever pragmatisch met vraagstukken van nu omspringt.

Blijkbaar heeft men in D66 moeite de betekenis van beginselen te bevatten. Beginselen zijn er natuurlijk niet om met voeten te worden getreden zodra ze even niet uitkomen. Een politieke partij die beginselen selectief omarmt, moet en kan niet claimen dat zij 'sociaal-liberaal' is. Laat D66 zich dan openlijk afficheren als een partij van technocraten. Een partij die als dat haar goeddunkt zelfs het lichaam van de burger wenst te collectiviseren.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, de liberale denktank van Nederland. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden