Waarom we zo boos worden op moeders die vertrekken

Ruim een jaar geleden verliet Suzanne Rethans haar man. De kinderen liet ze bij hem. Ze werd verketterd. Ze was egoïstisch, een slechte moeder en ze zou uit de ouderlijke macht moeten worden ontheven. Waarom reageren we zo heftig op vrouwen die hun kinderen achterlaten?

Toen ik ruim een jaar geleden besloot mijn man te verlaten omdat ik verliefd was geworden op iemand anders, liet ik de kinderen bij hem achter. Ik, die vrouw die altijd bijzonder kritisch was op moeders die hun relatie verbraken. Ik, die altijd om het hardst had geroepen dat je bij elkaar hoort te blijven als je eenmaal kinderen hebt. Toch moest ik uitzoeken wat deze verliefdheid betekende, en hoe het zover had kunnen komen.

Achteraf bezien weet ik dat ik openstond voor een verliefdheid omdat het gezinsleven mij insnoerde als een te krappe winterjas. Ik houd van mijn kinderen, zielsveel, maar ik werd verpletterd door de drukte die een gezin met drie kinderen met zich meebrengt.

Nu had ik het mezelf niet makkelijk gemaakt met een freelance bestaan en een fulltime werkende man. Het had me zo fijn geleken, dat flexibele, maar het kwam erop neer dat ik elke werkdag om half drie afbrak om op tijd bij school te staan, waarna er een breng- en haalschema naar hockey, muziekles, zwemles en vriendjes in werking trad waar de DHL jaloers op zou zijn. Deadlines haalde ik door 'Shht! Nog héél even!' te roepen tegen de kinderen en door te werken tot middernacht.

Werd het gezien door iemand? Ik kreeg niet de indruk.

Werd het gewaardeerd? Dat al helemaal niet.

Ik rende en ik vloog, de ganse dag, járenlang, met als enig resultaat een verwijdering van mijn man en een gespannen sfeer aan tafel.

Waar doe ik het allemaal voor, vroeg ik me geregeld af. Op donkere momenten dacht ik: als ik zou scheiden, heb ik in elk geval een paar dagen per week rust. Maar ik zette nooit door.

Toen ontmoette ik een man, zó overdonderend dat ik werd opgetild en meegenomen. Ik wilde geen dag meer zonder hem, en zo geschiedde.

Dat ik mijn kinderen heb 'achtergelaten' moet u overigens niet al te letterlijk nemen. Ik trok in bij mijn nieuwe liefde, maar omdat zijn huis niet geschikt was voor kinderen, zag ik ze in het oude huis. Drie keer per week haalde ik ze van school en dan bleef ik tot een uur of zes. Op vrijdagavond bleef ik slapen en dan was ik er ook de hele zaterdag.

Na acht maanden vonden mijn nieuwe man en ik een groot huis in de buurt. Sindsdien komen de kinderen een deel van de week bij ons en ben ik ook nog twee middagen per week in het oude huis.

Doordat er dagen zijn van rust en ik gevoed word met liefde, ben ik een veel leukere moeder. Ik voel me krachtig, en kan daardoor veel gemakkelijker grenzen stellen. Ik geniet ervan om samen met ze te zijn, ik ben vrolijk en vol aandacht.

Er waren mensen die me steunden in mijn keuze voor een ander leven.

Maar ik ben ook verketterd. Dat begrijp ik. Veel mensen zijn dol op mijn ex. Bovendien is het altijd naar als een stel uit elkaar gaat, zeker als je dacht dat het wel snor zat tussen die twee. Het idee dat dat jou met je ogenschijnlijk goede relatie ook zou kunnen overkomen, geeft een schrikreactie: niet doen!

Maar de veroordeling ging veel verder. Ik had mijn gezin in de steek gelaten. Ik was een slechte moeder, egoïstisch, onvolwassen, ik zou uit de ouderlijke macht moeten worden ontheven.

Omdat ik het waagde over mijn beslissing te schrijven in mijn maandelijkse column in tijdschrift JAN, werden topics over mij geopend op diverse internetfora. Ik werd het schavot op gesleept. Leg je hoofd daar maar neer.

Ik wil het leed dat ik mijn gezin heb aangedaan niet bagatelliseren. Toch: als een man zich na de scheiding had opgesteld zoals ik, en op dezelfde manier aan het gezin had bijgedragen, had iedereen geapplaudisseerd. Wat een betrokken kerel! Wat een geweldige vader! Hoera!

Als twee mensen uit elkaar gaan, vertrekt er één. Meestal is dat de vader en zelden kraait er een haan naar. Kinderen horen bij hun moeder, de vader mag blij zijn als hij ze om het weekend ziet. Volbrengt hij die taak zonder morren, dan is het nog een toffe peer ook.

Is het de vrouw die vertrekt, dan wordt ze neergesabeld. Wat een slecht mens, een ontaarde moeder! Houdt ze wel van haar kinderen?

Gezondheidszorgpsycholoog Liesbeth van Hennik, auteur van het in 2010 verschenen boek 'Op eigen kracht, de kunst van het scheiden en een gelukkig(er) leven' en het eerder gepubliceerde 'Ik ga, moeders die hun gezin verlaten' noemt dat onderscheid 'interessant'. "Een man verlaat bij scheiding de echtelijke woning, een vrouw laat de kinderen in de steek. Zelfs al blijft ze in co-ouderschap voor de kinderen zorgen."

Er wordt met twee maten gemeten. Niet alleen ná de scheiding. Als een man een week voor de kinderen zorgt omdat zijn vrouw een weekje wil skiën of weg moet voor haar werk, mag hij na drie dagen roepen dat hij het niet meer aan kan. Buurvrouwen en schoonmoeders komen aangesneld met stofzuiger en pannetjes soep, want zo'n man alleen, dat kan natuurlijk niet. Dat is zielig.

Een vrouw daarentegen moet het maar zien te rooien. Aan haar wordt zelden gevraagd of het allemaal wel lukt. Laat staan dat ze er zelf iets van zal zeggen. Want een beetje vrouw kan zoiets - van nature, als vanzelf. Daar is ze namelijk voor in de wieg gelegd. In Nederland hebben we last van het moederschapsideaal, zegt Liesbeth van Hennik. Een moeder hoort bij de kinderen, liefst thuis. "Dat idee is cultureel- en tijdsbepaald. In andere landen is het niet zo stringent."

Bij ons is het versterkt door de wederopbouwtijd na de oorlog, waarin het ideale, harmonieuze gezin bestond uit een kostwinner, een huisvrouw en een paar brave kindertjes. Vrouwen werden ontslagen op het moment dat ze de zwangerschap aankondigden.

Vanaf de jaren tachtig gingen steeds meer vrouwen aan het werk, maar een moeder die een carrière nastreeft en vijf dagen per week werkt, wordt nog vaak negatief beoordeeld; 'als je dat wil, waarom heb je dan kinderen genomen?'

Van Hennik: "In een land waar armoede heerst en een moeder vijf dagen per week op het land staat om haar kinderen te kunnen voeden, zeurt niemand over gebrek aan moederlijke aandacht.

In Engeland geldt het nog altijd als heel chic om je kind naar kostschool te sturen. Maar kom je uit een ander land, of uit een andere sociale klasse dan gelden andere regels."

Veel moeders met opgroeiende kinderen hadden zelf een moeder die ze na school opwachtte met thee en koekjes. Sommige vrouwen vonden dat prima. Maar er was destijds ook veel leed achter de voordeur; vrouwen die helemaal niet gelukkig waren met een huisvrouwenbestaan. Maar van scheiden was geen sprake, voor hun gevoel gaven ze alles (op) voor de kinderen.

Van Hennik: "Het is schrijnend om te zien dat een aantal van deze moeders heel slechte relaties hebben met hun dochters.

Diezelfde dochters hebben wel een warme band met hun vader die er bijna nooit was. In de beleving van de dochters was hun vader een man die wist wat hij wilde.

De verlangens van hun moeder kregen geen woorden maar bleven onvervuld in de lucht hangen."

Vrouwen van nu mogen hun ambities nastreven, vaak in een parttime baan die veel van hen vergt - de meeste vrouwen proppen veertig uur werk in drie of vier betaalde dagen. Mannen helpen meer mee in het huishouden dan dertig jaar geleden, en soms is zelfs sprake van een heuse 'papadag'. Hoofdverantwoordelijk voor het reilen en zeilen in het gezin is over het algemeen nog steeds de vrouw. Zo ervaart ze het, zo doet ze het, en als het niet lekker loopt, voelt ze zich schuldig.

Van Hennik: "Veel moeders overvragen zichzelf. Na een werkdag jakkeren ze naar de supermarkt en dan racen ze door naar de hockeytraining. Voor een deel doen ze het zichzelf aan: laat die kinderen lekker zelf fietsen, pamper ze wat minder; wij werden vroeger ook niet overal heengereden. Voeg daarbij de komst van internet en smartphones, en we zijn ook nog eens altijd bereikbaar. Hoe kun je rust in huis krijgen als de lijnen altijd open staan? Het is te druk, te veel, de lat ligt te hoog."

Voor haar boek over moeders die hun gezin verlaten interviewde Van Hennik twintig vrouwen die deze stap hebben gezet. Ze schreef het in 1996 en daardoor is het enigszins gedateerd, vindt ze zelf. Volgens haar dragen vaders inmiddels meer bij aan het huishouden. Aan de andere kant: nog altijd rust de verantwoordelijkheid voor de dagelijkse gang van zaken in een gezin grotendeels op de schouders van moeders.

Wat het voor vrouwen tegenwoordig makkelijker maakt om te vertrekken, is de opkomst van het co-ouderschap. Destijds moesten vrouwen die de relatie verbraken het doen met een beperkte omgangsregeling. "Dat ze toch opstapten, had te maken met het gevoel dat ze stikten in het moederschap, dat hun huwelijk niet meer werkte, ze vonden hun partner een betere opvoeder of ze wilden het hem niet aandoen ook nog de kinderen te verliezen. Hij had betere financiële perspectieven, en ze wilden vóór alles dat de kinderen in hun eigen huis konden blijven wonen. Daarnaast was er natuurlijk eigenbelang: na jaren van zorgen hadden die vrouwen behoefte aan ruimte voor zichzelf."

Dat kun je egoïstisch noemen, maar wat we niet moeten vergeten, zegt Van Hennik, is hoe pijnlijk en vernederend het voor vrouwen is om toe te geven dat ze niet geschikt zijn voor het fulltime moederschap. En hoe moeilijk het voor hen is om te vertrekken.

"Het is niet zo dat ze minder van hun kinderen houden dan andere moeders, maar ze gaan eraan onderdoor en ze beseffen dat ze op deze manier niet goed voor hun kinderen kunnen zorgen. Het vergt moed dat te onderkennen. Wat mij opviel was dat deze vrouwen juíst het belang van hun kinderen voor ogen hadden. Ze deden een stap terug omdat ze zichzelf minder toereikend vonden dan de vader. En ze namen de hoon en sociale uitsluiting op de koop toe."

De ene ouder is geschikter voor het gezinsleven dan de andere. Van Hennik: "Sommige moeders draaien door, maar misschien hadden ze het prima aangekund als de taken anders waren verdeeld. Er zijn moeders die het laten afweten door overspannen te raken, sommigen worden zelfs opgenomen. Je kunt het ook laten afweten door weg te gaan, door ruimte op te eisen en je leven weer in eigen hand te nemen."

Volgens haar is de reactie van de echtgenoot bepalend voor de reactie van de omgeving, en voor welk beeld er bij de kinderen blijft hangen.

"Het wordt vervelend als de vader uit boosheid en rancune blijft roepen dat zijn vrouw het gezin in de steek heeft gelaten en, erger nog, die boodschap meegeeft aan de kinderen. Een man kan ook proberen in te zien dat zijn vrouw in een bepaalde setting niet functioneerde maar op een andere manier wel. Hij zou moeten proberen haar te respecteren en haar de ruimte te geven om weer op te bloeien waardoor ze een betere moeder kan zijn."

Uit de gesprekken die Van Hennik voerde met de kinderen van vertrokken moeders, bleek dat zij vaak helemaal niet doorhadden dat ze opgroeiden in een minder alledaagse situatie. Zij hadden vaak maar één belang: ze wilden in hun eigen huis blijven wonen, bij hun vrienden blijven en op hun eigen school. Of hun vader of hun moeder achterbleef in het huis, maakte hun niet zoveel uit.

"Vaak zie je dat jongere kinderen naar hun moeder trekken en pubers naar hun vader. Het beste is om te inventariseren wie wat wil en hoe aan die wensen kan worden voldaan. Als je niet uitgaat van het standaardmodel maar oprecht kijkt naar wat het beste is in de situatie, kun je tot verrassende inzichten komen."

Hadden die moeders die het op de een of andere manier lieten afweten niet gewoon duidelijker moeten zijn over hun wensen en verlangens, en hadden ze hun ongenoegen moeten oplossen binnen het gezin, met hun eigen man?

"Een scheiding is voor kinderen altijd ingewikkeld", zegt Van Hennik. "Daarom is het belangrijk om tijdens een relatie aan elkaar te vertellen dat het niet meer gaat zodat je het tij kunt keren. In het vliegtuig wordt niet voor niks gezegd eerst zélf het zuurstofmasker op te zetten en daarna je kinderen te helpen.

Praat met vriendinnen, een psycholoog en zeker met je man over je gevoelens. Wees assertief en duidelijk over wat je wel en niet aankunt, kom voor jezelf op. Dat is moeilijk, niet alle mannen luisteren even goed en veel vrouwen gaan door uit schuldgevoel; ze willen het goed doen voor alle partijen omdat ze het idee hebben dat iedereen dat kan. In een goede relatie word je geholpen en geïnspireerd door je partner. Maar dat is niet altijd het geval."

Als de ouders met respect over elkaar blijven praten, kan het ook goed uitpakken. "Een moeder die vertrekt laat zien dat ze beslissingen neemt en sterk is. Aan een moeder die alleen maar thuis zit te kniezen, bewaart niemand goede herinneringen. Ieder kind wil dat zijn ouders bij elkaar blijven, maar als je echt niet meer kunt, is het beter om voor jezelf te kiezen. Dan kun je ook weer van je kinderen genieten, en dat is belangrijk omdat zij nooit de reden waren voor je vertrek."

Als ik terugdenk aan de tijd voor mijn scheiding, herinner ik me vooral mijn eenzaamheid, het gevoel dat ik geen deel uitmaakte van ons gezin - alsof ik er niet op kon inhaken, hoe graag ik dat ook wilde. En daar voelde ik me schuldig over. Ik was overvoerd, het was te veel, en ik was niet gelukkig.

Deze dagen voel ik me geen buitenstaander meer, ik ben aanwezig. Meer dan ooit. Wat wrang is: nu het me weer goed gaat, mis ik mijn kinderen heel erg. Tegelijkertijd realiseer ik me dat ik juist functioneer omdat ik tot rust kom, omdat ik word gezien, gewaardeerd. Want over één ding heb ik in dit hele proces nooit getwijfeld: mijn nieuwe liefde.

Waar komt die zichzelf opofferende moeder vandaan?
In 'De mythe van het moederschap' schrijft de Britse schrijfster Aminatta Forna dat het zogenoemde moederinstinct tot ver in de achttiende eeuw niet bestond. Wie het zich kon veroorloven bracht een baby naar een voedster en zag het kind de eerste jaren niet terug. Het zorgende moederschap kwam volgens Forna voor het eerst prominent ter sprake bij de Franse Verlichtingsfilosoof Rousseau in zijn beroemde boek 'Émile of: over de opvoeding' (1762). Hij trok zich het lot aan van grote aantallen baby's en kinderen die stierven door verwaarlozing en mishandeling. Zijn idee was dat moeders liefde voor hun kinderen zouden gaan voelen als ze ze zelf zouden voeden. Toch zou het in Europa nog tot aan de Industriële Revolutie duren voordat moeders hoofdverantwoordelijk werden voor de zorg voor de kinderen, en de betrokkenheid van vaders wegebde. Met Sigmund Freud raakte het moederschap rond 1900 verwetenschappelijkt: moeder en kind zouden emotioneel aan elkaar vastzitten, en de allervroegste ervaringen zijn bepalend voor gedrag in het verdere leven. Sinds Freud krijgen moeders de schuld van alles wat misgaat met hun kinderen, aldus Aminatta Forna.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden