Waarom Trump niet wint

demografie | De Republikeinen zijn de partij van de blanken en de minder hoogopgeleiden. Maar die tellen in Amerika steeds minder mee.

De laatste keer dat de Republikeinse partij een steenrijke ondernemer aan de Amerikanen presenteerde als hun kandidaat-president, liep het niet goed af. Mitt Romney verloor in 2012 van zittend president Barack Obama met 61 tegen 66 miljoen stemmen.

Hoe kon dat gebeuren? En hoe kon het beter? Een commissie zocht het uit. Ze presenteerde begin 2013 een rapport dat algauw bekendstond als 'de lijkschouwing'. Daarin stonden aanbevelingen die iedereen die de campagne een beetje had gevolgd, al lang had bedacht.

In september 2012 zei Romney bijvoorbeeld, in een besloten bijeenkomst waar natuurlijk toch een opname van naar buiten kwam, dat 47 procent van de Amerikanen geen belasting betaalt, alles cadeau wil krijgen van de overheid en daarom hoe dan ook Democratisch stemt. "Ik ga me om die mensen niet bekommeren."

De commissie: "De overal doorgedrongen mentaliteit van het afschrijven van hele blokken staten of kiezersgroepen voor de Republikeinse partij moet volledig worden vergeten. De Republikeinse partij moet op elk speelveld meedingen."

Een klein jaar eerder, tijdens een debat tussen presidentskandidaten in Florida, had Romney gezegd dat hij illegale immigranten niet wilde oppakken en uitzetten. De staat moest hen het leven zo moeilijk maken, dat ze vanzelf terug naar hun land zouden gaan: "Het antwoord is zelf-deportatie."

De commissie: "Het maakt niet uit wat we zeggen over onderwijs, banen of de economie: als latino's denken dat we hen hier niet willen, zullen ze hun oren sluiten voor onze ideeën."

Het rapport werd door vriend en vijand geprezen als een dappere poging om het gevaar voor de Republikeinen onder ogen te zien.

Dit jaar presenteert de partij opnieuw een steenrijke ondernemer aan de Amerikanen als hun nieuwe president. En als de analyse van die commissie ook maar een beetje klopt, dan gaat het weer niet goed.

Middelvinger

Donald Trump begon zijn campagne om de nominatie te veroveren bijna een jaar geleden met een redevoering in zijn eigen Trump Tower in New York. Hij maakte meteen een gebaar naar zijn latino medeburgers, maar het was geen uitgestoken hand. Het was een middelvinger: "Als Mexico zijn mensen stuurt, dan sturen ze niet de besten. Ze brengen drugs, ze brengen misdaad. Het zijn verkrachters. Al zullen er ook wel wat goede mensen tussen zitten."

Was hij gek geworden? Wilde hij eigenlijk helemaal niet verkozen worden? Commentatoren en Republikeinse politici vroegen het zich verbijsterd af. En de campagnestrategen van Hillary Clinton streepten hem van hun lijstje van potentiële tegenstanders en concentreerden zich op het aanpakken van Marco Rubio en Jeb Bush. Natuurlijk, Trump als tegenstander zou geweldig zijn, een geschenk uit de hemel, het presidentschap op een presenteerblaadje. Maar zo dom zouden de Republikeinen toch niet zijn.

Zo dom waren ze wel, of zo slim, als je het de Trump-aanhangers vraagt. Trump had zestien tegenstanders binnen zijn partij, bijna allemaal ervaren politici, senatoren, (ex)gouverneurs, en hij vaagde ze weg met zijn unieke mengsel van opschepperij, populisme en vreemdelingenhaat. In de eindronde van de verkiezingen, tegen Hillary Clinton, wil hij precies dezelfde strategie volgen.

Maar daar gaat het spaak lopen. Want zoals de commissie helder vaststelde: het Amerikaanse kiezersvolk lijkt op geen stukken na op dat van de Republikeinse partij. Tijdens de voorverkiezingen kon Trump pronken met de muur die hij wil bouwen aan de grens met Mexico. Werd hij toegejuicht als hij pleitte voor een inreisverbod voor moslims.

Onder de kiezers die opkwamen tijdens de Republikeinse voorverkiezingen waren maar weinig latino's of moslims of zwarten. Trump dong, wist hij, naar de gunst van blanke kiezers. En dan met name de wat minder hoogopgeleide, minder goed verdienende blanken die hun positie al jaren zien verslechteren. Die een toekomst in Amerika voor zichzelf en hun kinderen, zoals ze zich die altijd voorstelden, is ontglipt.

In plaats daarvan zien ze twee groepen waar ze wantrouwend tegenover staan steeds meer een sleutelpositie krijgen: zwarten en latino's. En wordt het culturele klimaat in de VS meer en meer bepaald door mensen met een hogere opleiding, minstens bachelor aan een universiteit of hogeschool.

Die groepen ontlenen die macht simpelweg aan hun aantal. In 1976 maakten blanken nog 89 procent van de kiezers uit. Nu nog maar 72 procent. Het duurt even, maar volgens de prognoses is in 2060 nog niet de helft van de Amerikaanse kiesgerechtigden blank. En het aantal blanke kiezers met een lage opleiding daalt nog sneller: bij elke presidentsverkiezing is hun aandeel weer drie procent lager dan vier jaar daarvoor.

Die ontwikkelingen zijn enorm gunstig voor de Democraten. Bijna alle zwarten stemmen op die partij, die er in de jaren zestig voor zorgde dat hun burgerrechten afgedwongen werden. Latino's zijn in grote mate op de hand van de Democraten, omdat die pleiten voor een mild beleid tegenover illegale buitenlanders. Die zijn bijna allemaal uit Latijns-Amerika afkomstig. Hogeropgeleiden stemmen overwegend Democratisch. En om aan alle hoop een einde te maken: ook jongeren zul je relatief weinig aantreffen bij de Republikeinen. Kort samengevat: als partij van de oudere blanke arbeidersklasse, gefinancierd door conservatieve miljonairs, kunnen de Republikeinen misschien nog wel veel zetels in het Congres binnenhalen, geholpen door een ingebouwde overmaat aan plattelandsdistricten. Maar van een succesvolle gooi naar het Witte Huis zullen ze voortaan alleen maar kunnen dromen.

Politiek correcte wijsheid

Behalve dan deze keer nog, denkt Trump. Ook nu hij de nominatie heeft veroverd, blijft hij lak hebben aan de politiek correcte wijsheid van Republikeinse functionarissen en commentatoren in de media. Een rechter die hem dwarszat in een civiel proces over zijn 'Trump University' kon wekenlang ongeremd zijn vet krijgen: "Hij is een Mexicaan, en ik ga een muur bouwen. Dat is geen racisme, dat is gezond verstand."

Trumps kijk op de verkiezingsstrijd tegen Hillary Clinton is dat hij haar 'Obama-coalitie' van hogeropgeleiden, zwarten en jongeren kan verslaan dankzij zijn eigen bijzondere aantrekkingskracht op een beperkte groep kiezers. Tijdens de Republikeinse voorverkiezingen werd een recordaantal stemmen uitgebracht, vaak door mensen die bij vorige gelegenheden niet in voorverkiezingen stemden. Tijdens de algemene verkiezingen gaat Trump specifiek op jacht naar een soortgelijke groep 'vermiste blanke kiezers'.

Rekensommetjes

Zal hem dat lukken? Op die vraag zijn in de Amerikaanse media de afgelopen weken heel wat rekensommetjes losgelaten. Het beginpunt is dan meestal de mislukte campagne van Mitt Romney, gecombineerd met het van kleur verschieten van het electoraat. De nieuwsbrief Cook Political Report memoreerde dat in 1980 Ronald Reagan 56 procent van de blanke kiezers achter zich kreeg en daarmee een enorme overwinning boekte. Romney kreeg in 2012 de steun van maar liefst 59 procent van de blanke kiezers en verloor. Vermoedelijk was dat cijfer dan ook nog extra hoog doordat zijn tegenstander de zwarte president Obama was, en het zal voor Trump dus lastig zijn om tegen Clinton dezelfde voorsprong te krijgen. En dat is dan nog niet eens genoeg: hij moet het beter doen, om het teruglopende aandeel van die groep te compenseren, en vervolgens nog weer beter, om te winnen waar Romney verloor.

Dat lijkt een onmogelijke opgave, en toch is het de enige manier. Want van enige toenadering tot andere groepen is geen sprake. Omdat Trump het niet wil, en omdat hij er duidelijk ook niet goed in is. Vorige week wees hij tijdens een bijeenkomst in Californië enthousiast naar een van de zeldzame zwarten in de menigte: "Kijk naar mijn Afro-Amerikaan daar. Kijk nou naar hem. Is hij niet geweldig?" Het leverde in het hele land kromme tenen op - en Trump bleek zich nog rijk te hebben gerekend ook: de man had zijn keuze voor of tegen Trump nog niet gemaakt.

De kans is dan ook groot dat Trump het tegen Hillary Clinton niet redt. Dan kan er opnieuw een commissie worden benoemd, voor een nieuwe 'lijkschouwing', voor een partij die dan natuurlijk nog niet echt dood is, maar wel zieker dan ooit. Die commissie zal dan ongetwijfeld oordelen dat het management gefaald heeft, dat de procedures en de voorverkiezingen nooit zo'n duidelijk ongeschikte kandidaat hadden mogen opleveren.

Dat oordeel zal terecht zijn, maar niet compleet als het niet ook vaststelt hoe Republikeins Trump eigenlijk is. De kandidaat heeft lak aan politieke correctheid en laat zich op een aantal gebieden, zoals belastingen en de toekomst van de sociale zekerheid, weinig gelegen liggen aan de Republikeinse orthodoxie. Maar in zijn ongelikte optreden laat hij wel dezelfde reflexen zien als de meeste andere presidentskandidaten van de partij, dezelfde opstelling die blijkt uit het stemgedrag van senatoren en afgevaardigden: van het nieuwe Amerika - waarvan de inwoners steeds vaker een of andere kleur hebben, en steeds vaker een diploma - moeten ze niet veel hebben. Maar dat nieuwe Amerika is niet te stoppen.

Twee troeven voor The Donald

De kansen voor Trump zijn slecht. Het blijkt uit de analyse van kiezersgroepen, en ook uit de peilingen. Eind mei kwam The Donald - tot zijn grote opwinding - gelijk met Hillary Clinton. Maar dat was logisch en tijdelijk: hij was de Republikeinse genomineerde, de meeste Republikeinen namen zich meer of minder enthousiast voor op hem te stemmen. Clinton was nog in gevecht met Bernie Sanders en zijn aanhangers hadden zich niet gewonnen gegeven. Inmiddels heeft Clinton de nominatie veroverd en is het verschil alweer 4 procent.

Niettemin blijft het een theoretische mogelijkheid dat aanhangers van Sanders overstappen naar Trump. Hij nodigde hen daar afgelopen week hartelijk toe uit, als slachtoffers van wat volgens hem een doorgestoken kaart-verkiezing was.

Het zou passen in een verkiezingsjaar waarin beide partijen te maken kregen met ongeduld en ongenoegen van grote groepen kiezers met de gebruikelijke gang van zaken en de bekende hoofden. Een jaar waarin het veel kiezers ook niet veel lijkt te schelen wat voor brokken hun kandidaat maakt.

Een tweede lichtpuntje voor Trump is een analyse deze week van The New York Times, in samenwerking met het bedrijf Catalist, dat data verwerkt voor politieke opdrachtgevers - doorgaans Democraten. Uit die analyse blijkt dat de aantallen blanke, zwarte en latino kiezers zoals die in de meeste analyses worden gebruikt (ook in dit artikel), en die afkomstig zijn uit stembuspeilingen, misschien niet kloppen.

Volgens Catalist brachten in 2012, toen Obama werd herverkozen, meer blanke kiezers hun stem uit dan die peilingen bij de uitgang van de stembureaus deden vermoeden. Een deel van die kiezers stemde op Obama.

Als dit klopt, dan kan Obama trots zijn: hij had dan zijn herverkiezing niet alleen te danken aan het gestaag minder blank worden van het kiezersvolk; ook zonder die trend zou hij gewonnen hebben.

Trump kan uit diezelfde cijfers moed putten. Hij hoeft niet alleen te mikken op de 'ontbrekende blanken' die doorgaans niet gaan stemmen, ook een extra groep Democratisch stemmende blanken is misschien voor zijn boodschap te porren.

Het maakt de kans van slagen van zijn strategie iets groter - maar nog steeds niet groot. En het verandert niets aan de demografische kuil waarin de Republikeinse partij zich nu al jaren aan het ingraven is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden