Terugblik

Waarom Theresa May er - wonder boven wonder - nog steeds zit in 2019

Theresa May: still going strong. Maar voor hoe lang? Beeld REUTERS

Als politici ergens snakten naar het kerstreces, dan was het in Groot-Brittannië. Ook in december ging er bijna geen dag voorbij of er voltrok zich een nieuwe aflevering in het brexitdrama. En hoewel de dag van uittreding nadert, blijft het plot nog altijd volkomen onvoorspelbaar.

Het Verenigd Koninkrijk schudt op zijn grondvesten, democratisch gezien. Al ruim 2,5 jaar kijken we hoe een regering die niet eens een meerderheid heeft in het parlement, iets ten uitvoer brengt waar een uiterst krappe meerderheid - 51,9 procent - van de Britten in 2016 voor heeft gestemd: de brexit. 

Dat zijn niet bepaald de ingrediënten voor een geruisloos proces. Integendeel. Premier Theresa May is het middelpunt van een gevecht tussen mensen die aan haar linkerarm trekken om haar te dwingen tot een zachte brexit of zelfs, via een nieuw referendum, tot helemaal geen brexit. En aan haar rechterarm rukken degenen die juist een zo hard mogelijke brexit willen. Ondertussen hoopt May beide kampen tevreden te stellen met een deal die ze heeft uitonderhandeld met de EU: wel een brexit, maar een geleidelijke. Eentje waar zowel zij die de buik vol hebben van het vrij verkeer van personen mee kunnen leven (want May’s deal maakt daar een einde aan), als ook zij die bang zijn dat het vertrek uit de EU hevige economische schade zal opleveren. In haar voorstel blijven bedrijven profiteren van veel handelsvoordelen met de Europese buren.

Maar die deal kan werkelijk niemand bekoren. Het anti-brexit-kamp zegt: dit akkoord is zoveel minder dan EU-lidmaatschap zelf, dus dit kunnen we niet steunen. En het pro-brexit-kamp komt superlatieven tekort om zijn afschuw te verwoorden. “We blijven vastgeketend aan Brussel en de EU houdt de sleutels van de handboeien”, klaagt gedoogpartner DUP, de kleine Noord-Ierse partij. “Dit is een vorm van kolonialisme”, briest de in juli opgestapte minister Boris Johnson in elke microfoon die hij onder zijn neus krijgt.

Strijdlust

Wonder boven wonder zit May er nog steeds. Want dat ze niet van opgeven weet, heeft 2018 wel laten zien. Haar vasthoudendheid, strijdlust en onmiskenbare gave om onder onmenselijke druk juist beter te presteren dan ooit, zijn te prijzen. Ze overleefde zelfs een vertrouwensstemming in haar eigen partij, enkele weken geleden.

Menig politicus in haar positie had al lang de verhuiswagen laten voorrijden in Downing Street. Onlangs kreeg May op een persconferentie in Brussel de vraag of ze er nooit aan dacht om te vertrekken naar een onbewoond eiland. Heerlijk, vanuit de strandstoel met een cocktail in de hand de branding langzaam het strand op zien trekken. Ze is immers 62, het pensioen nadert stilletjes. En daarnaast is ze diabetespatiënt. Denkt ze nooit: zoek het maar uit met z’n allen?

Maar zo zit Theresa May niet in elkaar. Hoewel ze absoluut geen visionair politicus is en ook niet iemand is die grote zalen met meeslepende speeches tot tranen toe kan roeren, is dit wel de baan waar ze als studente van droomde. Hier heeft ze al die jaren voor in de politiek gezeten, om dit ambt te mogen bekleden. Doe daar een flinke dosis plichtsbesef bij – die de domineesdochter met de paplepel kreeg ingegoten – en er schijnt enig licht op waarom May niet uit eigen beweging uit Downing Street zal vertrekken. Zij nam de ondankbare taak op zich om het land uit de EU te leiden, de grootste opdracht voor een Brits premier sinds de Tweede Wereldoorlog. En zij wil die taak hoe dan ook volbrengen.

1-0 achter

Alleen, het moet gezegd, May’s politieke instinct heeft haar al meerdere keren behoorlijk in de steek gelaten. Ze drukte op de startknop voor de onderhandelingen in maart 2017, nog voordat er een concreet plan lag hoe de Britten de uittreding voor zich zagen. Vanaf dat moment begon de klok te lopen: volgens de regels van het EU-verdrag van Lissabon zijn er dan exact twee jaar om het vertrek te regelen. Op 29 maart 2019 moet alles rond zijn. Zo stonden de Britten al met 1-0 achter nog voordat de onderhandelingen begonnen, een achterstand die ze nooit hebben in gehaald.

En in het voorjaar van 2017 kwam May op het lumineuze idee om verkiezingen te organiseren: weer ging het mis. Haar Conservatieve Partij verloor haar absolute meerderheid, wat May’s positie ernstig verzwakte. Een onoplosbaar probleem: ze is sindsdien eenvoudig onder druk te zetten door rebelse partijgenoten of door de oerconservatieve rasonderhandelaars van de DUP. Nooit meer kan May haar wil opleggen, ze moet voortdurend schikken, compromissen sluiten en slikken.

Theresa May tijdens de lokale verkiezingen in mei 2018. Beeld EPA

En ten derde heeft May nooit haar hand uitgestoken naar de oppositie. Nooit stond ze op als een premier die zei: brexit heeft zulke ingrijpende gevolgen, het land en de politiek zijn dusdanig verdeeld dat er een partijbrede dialoog nodig is om verder te komen. Een dialoog die juist in deze cruciale slotfase tot meer cohesie had kunnen leiden. Pragmatisme is Britse politici – mede als gevolg van het tweepartijenstelsel – vreemd. May heeft zich te veel laten leiden door de radicale brexitvleugel in haar partij.

Ontknoping

In dat fragiele klimaat maken de Britten zich op voor wéér een tumultueus politiek jaar, waarin de brexit tot een ontknoping zal komen. Zal het Lagerhuis onder alle druk toch zwichten voor May’s deal? Of zal May de strijd verliezen, het veld moeten ruimen en zal de weg openliggen naar ofwel een nieuw referendum ofwel een brexit zonder akkoord met Europa, met alle chaotische gevolgen van dien?

Brexit maakt Westminster tot een absolute attractie voor correspondenten, maar zorgt ook voor een giftige cocktail van politieke spelletjes en machtswellust. Het Nederlandse poldermodel had in deze politieke crisis een hoop kunnen oplossen.

Meer over het voorgenomen Britse vertrek uit de EU, de strijd in Westminster, over de mensen die reikhalzend uitzien naar 29 maart 2019 en degenen die vrezen met grote vrezen leest u op trouw.nl/brexit.

Lees ook:

Keer op keer verscheurt het dossier-Europa de oudste politieke partij ter wereld

De Conservatieve Partij van de Britse premier May scheurde deze week bijna uit elkaar door de brexit. Het EU-vraagstuk heeft de Conservatieven al meerdere keren naar de rand van de afgrond geduwd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden