Waarom Tepco zijn gang ging

Tepco, eigenaar van de zwaarbeschadigde Fukushima-kerncentrale, strompelt al jaren van blunder naar schandaal. Zonder veel tegenwicht: de Japanse overheid zit op schoot bij het bedrijfsleven.

De zwaarbeschadigde Fukushima-kerncentrale Dai'ichi (nummer 1) stort Japan in de ergste nucleaire crisis in 25 jaar. De centrale is eigendom van de Tokyo Electric Power Company (Tepco), de grootste energieleverancier van Azië. Met man en macht probeert het elektriciteitsbedrijf de situatie onder controle te krijgen. Het heeft Amerikaanse en Franse hulp ingeroepen.

Er gaan nu al stemmen op om het bedrijf te nationaliseren, als Tepco niet snel genoeg grip krijgt op de situatie. Het bedrijf ligt zwaar onder vuur vanwege de reeks blunders die het sinds de aardbeving heeft begaan. Wie de geschiedenis van de energiegigant bekijkt, ziet menig schandaal en doofpotaffaire.

De incidenten zijn munitie voor activisten die zeggen dat je commerciële bedrijven geen kerncentrales kunt toevertrouwen. Ook zijn ze tekenend voor de belangenverstrengeling in Japan: er lijkt onvoldoende afstand te zijn tussen de overheid en een bedrijf als Tepco.

Ton Schoot Uiterkamp is emeritus hoogleraar milieukunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, en geeft nog altijd colleges over het onderwerp. "De eerste sheet van een van mijn colleges toont een krantenkop uit 2002 over de volledige top van Tepco die toen het veld moest ruimen. De geschiedenis van dat bedrijf staat bol van de malversaties."

De woede-uitbarsting van premier Naoto Kan is tekenend, vindt hij. Kan ontstak in razernij toen hij via de televisie moest vernemen dat er een ontploffing was geweest in een van de reactoren. "Dit geeft aan dat zulke maatschappijen te zelfstandig kunnen opereren en te veel macht hebben. Als je ook hoort dat Tepco aan 33 onderdelen van de centrale onvoldoende onderhoud heeft gepleegd, dan geeft dat te denken."

Negen dagen voor de aardbeving in Japan concludeerde de Japanse nucleaire waakhond dat Tepco had verzuimd 33 onderdelen van de koelinstallaties bij de Fukushima 1-centrale te controleren. Ondanks de veiligheidswaarschuwingen gaf de Japanse regering Tepco in februari toch toestemming om de levensduur van de oudste reactor met tien jaar te verlengen.

Tepco zou hierdoor de enorme vervangingskosten van een nieuwe reactor ontlopen. Schoot Uiterkamp: "Er zijn heel veel verouderde kerncentrales in de wereld. De verleiding is groot om die toch een paar jaartjes door te laten draaien. Onder normale omstandigheden gaat dat misschien prima, toevallig is hier nou net alles in het honderd gelopen."

"Er zijn tal van voorbeelden die aantonen dat het Japanse ministerie van economie, handel en industrie zeer verweven is met het Japanse bedrijfsleven." Schoot Uiterkamp herinnert aan de aardbeving van Kobe, in 1995. De verhoogde snelweg in de stad, die schokbestendig moest zijn, stortte in als een kaartenhuis. "De pilaren moesten een veerconstructie als ondergrond hebben. Dat was voorgeschreven, daar werd op gecontroleerd, maar die was niet aangebracht", zegt hij. "Het laat zien dat de bouwers en ambtenaren met elkaar in één bed lagen."

Dat een deel van de problemen rond Tepco te wijten is aan machtsverstrengeling, onderschrijft Rien Segers, directeur van het centrum voor Japankunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Volgens hem krijgen veel topambtenaren en toezichthouders in Japan later baantjes in het bedrijfsleven. "Het is zoiets als afdalen uit de hemel naar de aarde, zoals ze dat in Japan zo mooi zeggen. Vanuit de hemel van het ministerie, naar de aarde van het bedrijfsleven. Dat is in Japan de normaalste zaak van de wereld."

Er is zelfs een term voor: amakudari. De lage pensioenleeftijd speelt hierbij een belangrijke rol. "Die ligt in de ambtenarij op zestig. Dan moet je eruit. En dan kom je vaak terecht bij een bedrijf waar je vroeger toezicht op hebt gehouden. Bijvoorbeeld bij Tepco, of een bedrijf als Toyota", aldus Segers.

De problemen worden ook veroorzaakt door de ongemeen sterke lobby in Japan, meent hij. "Vooral de vorige regering onder leiding van de liberale LDP was hier zeer gevoelig voor. Er waren allerlei bouwprojecten die louter tot doel hadden voor meer werkgelegenheid te zorgen. Er rezen letterlijk bruggen op midden in een rijstveld, ze staan midden in het niets." Dat de lobby uit het bedrijfsleven zoveel macht heeft komt door de prominente netwerkcultuur van Japan. Segers: "Er is veel minder afstand tussen het bedrijfsleven en de overheid dan hier."

Dat een groot deel van de kopstukken uit het bedrijfsleven en de Japanse overheid van dezelfde universiteit komen - de prestigieuze Todai in Tokio - is ook een belangrijke factor in de sterke verwevenheid.

Segers is dan ook niet verbaasd dat een reactor kan worden goedgekeurd ondanks waarschuwingen over de veiligheid. Maar mogelijk leidt de kernramp tot een omslag in de cultuur. Segers: "Iedereen staat in de startblokken om die toezichthoudende instanties eens grondig door te lichten."

Ook Ton Schoot Uiterkamp denkt dat de ramp de Japanners aan het denken zet. "Het zou mij verbazen als dit geen fundamentele gevolgen heeft voor de wijze waarop de Japanners met energievoorziening omspringen."

Hij meent wel dat de situatie bij de kerncentrale in Japan uitzonderlijk is. "Wanneer er bij een kolencentrale iets misgaat, heb je een grote brand maar daar blijft het bij. Dit heeft veel meer effect." Hij gelooft dat Tepco alles doet wat het kan om de situatie onder controle te krijgen. "Alleen: ze kunnen weinig meer doen nu."

Masataka Shimuzu, topman van Tepco, heeft zich sinds een persconferentie kort na ramp niet meer in het openbaar vertoond - hij zou ziek thuis zitten.

Vicepresident Norio Tsuzimi bezocht vorige week een opvangcentrum. "Het spijt ons dat we zoveel problemen hebben veroorzaakt", zei hij toen hij met zijn gezelschap buigend langs de evacués ging. De excuses werden niet overal geaccepteerd: bij sommige opvangcentra versperden woedende evacués hem de weg.

De blunders van Tepco sinds de aardbeving
Er is veel kritiek op de gebrekkige informatievoorziening sinds de ramp: stamelende woordvoerders wisten zich vaak geen raad met vragen van journalisten. En de Japanse premier Naoto Kan ontploft van woede wanneer hij via de televisie moet vernemen dat er een explosie heeft plaatsgevonden in een van de reactoren.

Tepco zou ook te lang wachten met het koelen van de beschadigde reactoren met zeewater. Het bedrijf denkt volgens analisten aan zijn investeringen: het zeewater zou de reactoren dusdanig beschadigen dat ze onbruikbaar zouden worden.

Tepco zorgt ook voor onnodige paniek: de gemeten extreme piek van maar liefst tien miljoen keer het normale stralingsniveau bij reactor 2 blijkt vals alarm. Het bedrijf moet toegeven verouderde software te gebruiken voor zijn stralingsmetingen. Het Internationaal Atoomenergie Agentschap twijfelt aan de juistheid van de metingen van Tepco. Ook tikt de Japanse nucleaire waakhond Tepco op de vingers omdat het reddingswerkers met te weinig stralingsmeters hun werk laat doen.

Bij Tepco werd uranium in emmers versjouwd
In 1999 komen bij een opwerkingsfabriek van Tepco twee werknemers om het leven. Er wordt geprobeerd acht maal de maximaal toegestane hoeveelheid uranium op te wekken. Daardoor ontstaat een ongecontroleerde kettingreactie. De centrale houdt zich al jaren niet aan de veiligheidsvoorschriften, zo wordt er uranium in emmers versjouwd.

In 2000 wordt een van de reactoren in de Fukushimacentrale gesloten nadat er door een lek radioactief materiaal was vrijgekomen.

In 2002 wordt bekend dat Tepco al jaren inspectierapporten vervalst. Topman Hiroshi Araki en vier mede-bestuurders stappen op. Alle kerncentrales van het bedrijf worden stilgelegd en aan een grondige inspectie onderworpen. Bij een aardbeving in 2007 raakt de grootste kerncentrale in Japan bij Kashiwazaki zwaar beschadigd. De centrale zou niet bestand zijn geweest tegen een dergelijke aardbeving. Tepco verzwijgt dat er radioactief materiaal in zee was gelekt. Ook blijkt dat overheidsinspecties op meerdere punten tekort waren geschoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden