Waarom sculptuur niet meer saai is

beelden | Drie grote beeldententoonstellingen tegelijk, dat is uniek in Nederland. Van Rodin via moderne beeldhouwkunst naar Picasso, het gaat goed met de sculptuur.

In drommen komen de bezoekers binnen, meteen nadat de deuren van Museum Beelden aan Zee in Scheveningen open zijn gegaan. Voor een doordeweekse dag is het opvallend druk. Vier- tot vijfduizend bezoekers per week trekt de tentoonstelling met beelden en keramiek van Pablo Picasso (1881-1973). Directeur Jan Teeuwisse: "Normaal zijn dat de maandcijfers. Maar grote namen trekken altijd."

Dat laatste is een ijzeren wet in de museumwereld. Die kennen ze ook in het Groninger Museum, dat over een paar weken met een tentoonstelling komt over nog zo'n grootheid: Auguste Rodin (1840-1917). Het wordt een 'stevige publiekstrekker', weet het museum nu al. De naam van Rodin duikt ook al op in Den Haag, waar het Gemeentemuseum een overzicht geeft van de hoogtepunten van de moderne beeldhouwkunst met de titel: Van Rodin tot Bourgeois. En dan is er ook nog Jean Tinguely (1925-1991) die sinds 1 oktober veel publiek trekt in het Stedelijk Museum Amsterdam.

Tentoonstellingen over wereldberoemde kunstenaars zijn geheide kaskrakers, maar wat wel bijzonder is dat het hier over beeldhouwers gaat. Heel lang stonden beelden in de schaduw van de schilderkunst. De afgelopen tien jaar waren er ook genoeg tentoonstellingen over belangrijke internationale beeldhouwers. Zo bracht de Kunsthal in Rotterdam Henri Moore, Jean Tinguely, Alberto Giacometti en Antony Gormley; het Kröller-Müller Museum in Otterlo Barbara Hepworth; het Gemeentemuseum Den Haag Alexander Calder en Beelden aan Zee Lipchitz en Marini. Ook houdt het Rijksmuseum in Amsterdam sinds de heropening elke zomer een beeldententoonstelling in de tuin. Maar niet eerder was er vrijwel tegelijkertijd zoveel topbeeldhouwkunst te zien in Nederland als dit najaar.

Het gaat goed met de sculptuur. Dat is wel eens anders geweest, zegt Jan Teeuwisse, die ook bijzonder hoogleraar 'Geschiedenis, theorie en praktijk van de moderne beeldhouwkunst' is aan de Universiteit Leiden. Halverwege de negentiende eeuw telden beeldhouwers amper meer mee. Terwijl de opkomst van de moderne tijd leidde tot vernieuwing en experimenten in de schilderkunst, bleven beeldhouwers braaf levensechte mensen en dieren afbeelden in marmer en brons. Precies zoals hun verre voorgangers dat al deden in de klassieke oudheid en de Renaissance, tot dan grofweg de twee belangrijkste periodes in de ontwikkeling van de beeldhouwkunst. 'Waarom sculptuur saai is', schreef de Franse kunstcriticus Charles Baudelaire (1821-1867) zelfs in een recensie.

Auguste Rodin

Maar eind negentiende eeuw was daar ineens Auguste Rodin, die beelden ging maken zonder hoofd of armen. En die er ook niet om maalde dat zijn duimafdrukken zichtbaar waren in het brons. Sterker nog, dat deed hij met opzet, net zoals zijn beelden een onaffe indruk maakten, waardoor mensen dachten dat het studies waren. Vanaf dat moment ging het helemaal los in de beeldhouwkunst. Teeuwisse: "Rodin heeft de hele boel opengebroken." Neem bijvoorbeeld het monument dat hij maakte voor de belangrijke Franse schrijver Honoré de Balzac - straks te zien in Groningen. Dat getuigt van zoveel durf, zegt Teeuwisse. Tot die tijd werden monumenten voor belangrijke personen steevast opgetuigd met zwaarden en andere heldhaftige attributen. En wat deed die gekke Rodin? Hij legde het accent op de jas. Het beeld is nu een icoon. Teeuwisse: "Maar in díe tijd was het zo ongehoord om een beroemdheid vooral als jas af te beelden, dat het monument aanvankelijk werd geweigerd."

Rodin mogen we gerust betitelen als een 'kanon', meent hij. Dat houdt hij ook zijn studenten voor. "Hij is de vader van de moderne beeldhouwkunst, ook omdat hij de carrière van veel jonge beeldhouwers heeft gestimuleerd." Tot die tijd hadden sculpturen vaak een duidelijke voor- en achterkant. Rodin vond het belangrijk dat je om een beeld heen kunt lopen en je ermee kunt identificeren. De Italiaanse beeldhouwer Medardo Rosso ging nog verder in het streven van Rodin om de sculptuur te bevrijden van de sokkel. Hij deed dat door de contouren niet uit te werken, waardoor het beeld lijkt op te gaan in de omgeving. Alleen al voor Rosso's sculptuur 'Zie het kind' zou je naar de tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum moeten gaan, zegt Teeuwisse.

Er waren ook schilders, zoals Edgar Degas, die uitstapjes maakten naar de beeldhouwkunst. Ook dat is van grote invloed geweest op de vernieuwing, omdat ze vaak vrijer te werk gingen dan de klassiek opgeleide beeldhouwer. Pas na zijn dood werden in het atelier van Degas ongeveer 150 beeldjes gevonden, voornamelijk modellen in was, van danseressen, badende vrouwen en paarden. De beeldjes waren zo los geboetseerd en er zit zoveel beweging in, dat hij wordt gezien als de eerste impressionistische beeldhouwer.

De invloed van Rodin duurde lang, maar na de oorlog was het ook een schilder - Pablo Picasso - die om met Teeuwisse te spreken, een tweede belangrijke 'klap' uitdeelde. Hij durfde als eerste de traditionele materialen van de beeldhouwer - steen, hout en brons - te vervangen door ongebruikelijke spullen als blik, ijzer en zelfs gevonden voorwerpen. Ook bracht hij schilder- en beeldhouwkunst samen. Geïnspireerd door de oude pottenbakkerstraditie boetseerde hij uit klassieke vaasvormen vrouwenfiguren, die hij vervolgens beschilderde. Teeuwisse: "Picasso was al een wereldberoemde schilder en in de zestig toen hij met keramiek ging werken. Alle stijlen waarin hij had gewerkt, ging hij erin toepassen. Ook hij ging net als Rodin helemaal los. Het werd zijn grande finale."

tips van Jan Teeuwisse

Het is lastig kiezen voor het publiek, zegt hoogleraar en museumdirecteur Teeuwisse, uit de belangrijke beeldenexposities van dit najaar. Eigenlijk moet ze je allemaal zien, vindt hij. Het mooiste zou zijn als mensen eerst naar Rodin in Groningen gaan, dan het overzicht van de moderne beeldhouwkunst in Den Haag bekijken om te eindigen bij Picasso in Scheveningen. "Dat laatste alleen al vanwege het mooie licht in de namiddag."

Het Groninger Museum brengt met 'Rodin. Genius at Work' het grootste overzicht ooit in Nederland van de vader van de moderne beeldhouwkunst. Er worden 140 beelden getoond, waaronder ook bekende werken als Balzac (verschillende versies) en een gipsen beeld van De Denker. Ook is te zien hoe Rodin te werk ging bij een aantal van zijn bekendste beelden, zoals De Kus. De tentoonstelling opent 19 november en duurt t/m 30 april.

Teeuwisse neemt zijn studenten mee naar de tentoonstelling 'Van Rodin tot Bourgeois', t/m 21 januari in het Gemeentemuseum Den Haag. De expositie is een heerlijke educatieve wandeling door de twintigste-eeuwse beeldhouwkunst met tal van topstukken. Tot de hoogtepunten behoren volgens Teeuwisse de beeldjes van Degas en 'Zie het kind' van Rosso. "Wat verder opvalt is dat het Gemeentemuseum zelf ook zulke mooie beelden heeft. Mijn complimenten voor de collectie." Ook prijst hij de mooie overgangen tussen de zalen, waarbij vooral die over de minimal art eruitspringt. Een aanrader is ook het boek met schitterende foto's.

Het beeld De Geit heeft alles in zich om uit te groeien tot de publiekslieveling van de tentoonstelling 'Picasso aan Zee. Keramiek & Sculptuur', t/m 5 maart in Museum Beelden aan Zee in Scheveningen. Picasso maakte het dier van voorwerpen die hij vond op straat en in zijn atelier, zoals palmbladeren, een rieten mand en kruiken (voor de uiers), en goot het vervolgens in brons.

Teeuwisse is zelf verrukt van 'De vrouw met hoed', een beschilderde ijzerplaat, omdat je daarin ook zo goed de (kubistische) schilderhand van Picasso terugziet. Picasso kon van alles iets maken. Gastconservator Jean-Louis Andral, directeur van het Picasso Museum in Antibes, laat op meeslepende wijze zien hoe speels en humoristisch kunst ook kan zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden