reportage

Waarom rijke Syrische vluchtelingen via Soedan naar Europa reizen

De handel in paspoorten vindt plaats in de straten van Khartoum. Een eenvoudig paspoort kost 10.000 dollar, voor een zaken- of diplomatiek paspoort kan dat oplopen tot 50.000 dollar. Beeld Hollandse Hoogte / Anadolu Agency

Rijke Syrische vluchtelingen reizen naar Europa via Soedan, met een illegaal Soedanees paspoort. Bij die handel zijn overheidsfunctionarissen tot in de hoogste kringen betrokken. En dat terwijl Soedan juist heeft beloofd vluchtelingen op weg naar Europa tegen te houden.

Voor mensen die geïnteresseerd zijn in de Soedanese nationaliteit, bel dit nummer.' Of: 'We bieden ook snelle service voor de Soedanese nationaliteit'. Het zijn teksten van Syrische en Soedanese Facebookpagina's. Bedrijven adverteren openlijk met hun diensten via sociale media of websites, sommige hebben kantoren in verschillende landen.

Deze bedrijven richten zich op vermogende Syriërs die sinds de uitbraak van de oorlog naar onder meer Soedan vluchten. Vanwege oude vriendschapsbanden tussen beide landen hoeven de Syriërs voor Soedan geen visum aan te vragen. Achter de advertenties schuilt een netwerk van handelaren dat reikt tot in de hoogste regionen van het Soedanese regime: zelfs de jongere broer van president Omar al-Bashir zou betrokken zijn.

Dat toont andermaal het dubbele gezicht van Soedan. Het land, jarenlang een internationale paria, heeft afspraken gemaakt met Europa om vluchtelingen uit landen als Eritrea, Ethiopië en Somalië tegen te houden, en krijgt daar ook Europees geld voor. Tegelijkertijd, beschreven we in januari al in deze krant, verdienen overheids- en veiligheidsfunctionarissen grof geld aan deze vaak straatarme vluchtelingen, via mensenhandel en -smokkel.

Alternatief

Maar ook rijke Syrische vluchtelingen en de Soedanese elite lijken elkaar te hebben gevonden. Voor de Soedanezen is de illegale handel in paspoorten opnieuw een manier om te verdienen aan de vluchtelingencrisis. Voor de Syriërs zijn de dure reisdocumenten een alternatief voor een reis over land naar Libië of Egypte, om van daaruit met een gammel bootje de gevaarlijke oversteek te maken naar Europa.

Dat werkt zo. In Soedan aangekomen gaan de Syriërs op de zwarte markt op zoek naar een Soedanees paspoort. Daarmee kunnen ze op het vliegtuig naar Libië, Egypte of Turkije stappen, om van daaruit door te reizen naar Europa. Als ze nog meer kunnen betalen, boeken ze een rechtstreekse vlucht vanuit Soedan naar een Europees land. Dat verklaren reisagentschappen in de straten van de Soedanese hoofdstad Khartoum, die als tussenpersoon werken voor de paspoorthandelaars.

Eenmaal in het vliegtuig gooien de Syriërs hun Soedanese paspoort weg en vragen met hun Syrische papieren asiel aan. Hoeveel Syriërs via Soedan door de lucht of over land naar Europa reizen, is niet bekend. Het lijkt om een aanzienlijk aantal te gaan, gezien het aantal smokkelaars in de straten van Khartoum, de openlijke advertenties op sociale media en de levendige handel in paspoorten.

We deden onderzoek naar de illegale handel in paspoorten voor Syriërs in Khartoum. We spraken met tussenhandelaren, smokkelaars en bronnen uit de binnenste cirkel van vertrouwelingen van het Soedanese regime en vroegen hen wie verantwoordelijk is voor de uitgifte van de illegale paspoorten. Allemaal wijzen ze naar één man: de jongere broer van de Soedanese president, Abdullah al-Bashir. Het onderzoek laat zien dat in alle lagen van de Soedanese overheid functionarissen betrokken zijn bij mensensmokkel. We hebben verscheidene pogingen gedaan Abdullah al-Bashir te bereiken voor een reactie. Dat is niet gelukt.

Straten van Khartoum

De handel in paspoorten vindt plaats in de straten van Khartoum, waar Syrische bakkerijen en eettentjes sinds 2012 in rap tempo zijn vermeerderd. Volgens de Soedanese overheid verblijven er ruim 100.000 Syriërs in het land. Maar lang niet alle Syriërs willen in Soedan blijven. In delen van het land heerst al lange tijd oorlog en het land verkeert al jaren in een economische crisis.

10.000 dollar kost een eenvoudig Soedanees paspoort met 48 pagina's, geeft een handelaar op de Souq Al Arabia, de Arabische markt van Khartoum aan. Er zijn volgens hem drie soorten paspoorten die je kunt kopen. De goedkoopste is een normaal paspoort, daarna komt een zakenpaspoort met 64 pagina's, dat langer geldig is, en de duurste is een diplomatiek paspoort.

Volgens een medewerker van de autoriteit die paspoorten uitgeeft, nemen de meeste Syriërs een gewoon paspoort en de rijkere een zakenvariant. Van deze zelfde medewerker krijgen we een Soedanees paspoort te zien van een bekende Syrische zanger die nu in Koeweit zou wonen. Volgens de medewerker had de artiest er 10.000 dollar voor over.

De handelaren op de markt van Khartoum maken de paspoorten niet zelf. Zij wenden zich weer tot andere tussenpersonen. Hoewel ze niet precies weten hoe de uitgifte van de illegale paspoorten gaat, wijzen ze onafhankelijk van elkaar allemaal naar Abdullah al-Bashir als eindverantwoordelijke. Ze noemen hem ook wel 'De Haai'.

Wie wel meer weet over de betrokkenheid van de broer van de president, is Ameen Omar Almeen, beter bekend als sheikh Al-Ameen. Hij is een moderne soefi-leider met een grote aanhang onder jongeren in Soedan en een steenrijke zakenman. De boomlange sheikh Al-Ameen was tot de zomer van 2017 een aantal jaren de spiritueel leider van de Bashir-familie.

Goede band

"Ik had een goede band met de president. Niet dat ik hem dagelijks belde. Hij blijft de president, die bel je alleen als het echt nodig is", zegt hij daar zelf over. Al-Ameen woont in Londen en in de Egyptische hoofdstad Cairo, in een groot appartement waar we hem spreken. De woonkamer is gevuld met goudgeverfde meubels met rode bekleding en in elke hoek van de kamer hangt een portret van de sheikh zelf.

Hij vertelt hoe president Omar al-Bashir hem kwam opzoeken in 2015. "Ze zochten vooral een contactpersoon om zaken te doen met de Verenigde Arabische Emiraten. Ik kon hen daar introduceren en dat heb ik gedaan." En zo treedt de sheikh toe tot de vertrouwelingen van de president en zijn familie. De relatie wordt verbroken wanneer hij in de zomer van 2017 gebrouilleerd raakt met het Soedanese regime dat hem het land uitzet. Naar eigen zeggen kwam hij erachter hoe 30 miljoen dollar werd weggesluisd naar een privérekening van een invloedrijke politicus die misbruik maakte van zijn contacten.

Als kenner van de Soedanese elite van binnenuit bevestigt Al-Ameen de betrokkenheid van Abdullah al-Bashir bij de handel in illegale paspoorten. "Ik ken veel mensen die een paspoort via Abdullah hebben gekocht, al koopt niemand een paspoort bij hem persoonlijk. Abdullah werkte samen met de Syrische zakenman Abu Hassan die onlangs is overleden."

Twintig mensen

Al-Ameen kende Hassan goed. Samen investeerden zij in en ontwikkelden zij drie gebouwen in Khartoum. Veel meer wil hij niet vertellen over de achtergrond van Hassan. "Hassan had drie of vier mensen voor hem werken in twee kantoren in buurt Amarat in Khartoum, gebouw nummer 47 en 55. De medewerkers van Hassan verzamelen per keer zo'n twintig mensen die een paspoort willen," vertelt Al-Ameen. "Zij brengen geld, een pasfoto en geven de naam die ze in het paspoort willen. Abdullah haalt het geld en de gegevens op en zorgt dat de paspoorten een aantal dagen later bij de immigratie zijn op te halen."

Ook volgens Al-Ameen kost een eenvoudig paspoort 10.000 dollar. Voor een zaken- of diplomatiek paspoort kan dat oplopen tot 50.000, meent hij.

Het is twijfelachtig of Omar al-Bashir zijn broer zal terugfluiten. In februari publiceerde een onafhankelijke Soedanese website documenten waaruit blijkt dat de president zelf per decreet opdracht geeft Syriërs een paspoort te geven. Op 6 september 2016 krijgen achttien Syriërs een Soedanees paspoort en op 22 december 2015 zeventien Syriërs, zeven Palestijnen, twee Irakezen en een Jordaanse vrouw. De president zei daarop tegen lokale journalisten het geen enkel probleem te vinden dat Syriërs een Soedanese identiteit en paspoort krijgen (bericht van Radio Dabanga op 23 februari 2017). Wel kondigde hij aan het ministerie van binnenlandse zaken onderzoek te laten doen naar de illegale handel. Maar zolang er geld valt te verdienen aan vluchtelingen, zal Soedan ze niet tegenhouden, meent sheikh Al-Ameen. "Alleen als Europa genoeg geld betaalt, kan de samenwerking met Soedan werken."

Melding en actie

De samenwerking van de EU met Soedan is omstreden. Het regime wordt verantwoordelijk gehouden voor onder andere slachtingen onder zijn eigen burgers in de westelijke regio Darfur en in de zuidelijke Nuba-bergen. Miljoenen mensen hebben hun huizen moeten ontvluchten, honderdduizenden burgers zijn gedood en letterlijk ontelbaar veel vrouwen en meisjes verkracht. De Soedanese president Omar al-Bashir wordt daarom door het Internationaal Strafhof in Den Haag gezocht voor genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden. Maar Soedan maakt nu handig gebruik van de vluchtelingencrisis in Europa. Het land heeft toegezegd vluchtelingen op te vangen in ruil voor financiële en materiële hulp. De EU trekt daar meer dan 150 miljoen euro voor uit. Dat geld moet worden besteed aan onder andere humanitaire hulp en grensbewaking.

Verantwoording

De namen van de genoemde medewerker van de paspoortautoriteit en de Syrische zanger zijn bekend bij de redactie. Voor dit verhaal werkten we samen met een team van journalisten en onderzoekers in Soedan. Om hun veiligheid niet in gevaar te brengen houden we hun identiteit geheim. Hun volledige namen zijn bekend bij de redactie. Dit verhaal werd mede mogelijk gemaakt door het Postcode Loterij Fonds van Free Press Unlimited.

Handig Soedan

De Europese Unie en de Soedanese vertegenwoordiger in de EU weigeren te reageren op vragen over dit artikel. Het Nederlandse ministerie voor buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking liet eerder per e-mail weten: "Mensensmokkel en -handel en andere misstanden zijn ontoelaatbaar. In het geval Nederland hierover signalen krijgt worden deze aangekaart bij de verantwoordelijke autoriteiten, vaak tezamen met EU-partners. Voor het delen van informatie over internationale misdaadsyndicaten, betrokken bij mensenhandel en mensensmokkel, bestaan kanalen via organisaties als Interpol en Europol. Laat er geen misverstand over bestaan: daar waar dit type misstanden zich voordoet moet actie worden ondernomen." Of het ministerie daadwerkelijk melding doet bij Interpol en Europol over de mogelijke betrokkenheid van de broer van president Omar al-Bashir, kan het nog niet aangeven.

Lees ook: Voor veel Afrikaanse vluchtelingen is Soedan ook een niet te vermijden tussenstop.

Dat is het eerste deel van dit tweeluik over de vluchtelingenroute via Soedan. De weg naar Europa loopt via Soedan

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden