Waarom registreren we überhaupt nog of iemand een man of een vrouw is?

Portret van een Amerikaan bij wie het geslacht bij de geboorte niet duidelijk was. Beeld The Washington Post/Getty Images

Volgens de rechtbank in Roermond is de tijd rijp voor de erkenning van een derde gender.

Zodra een passagier bij de veiligheidscontrole de bodyscanner op Schiphol instapt, maakt de veiligheidsbeamte een keuze: staat hier een man of een vrouw? Voor de scanner van belang omdat bij een man mag worden verwacht dat er iets tussen de benen zit. Staat er een vrouw en ziet de bodyscanner toch iets op die plek, dan moet die persoon extra worden gecontroleerd.

Dit is volgens Marjolein van den Brink, jurist aan de Universiteit Utrecht en expert op het terrein van sekseregistratie, een typisch voorbeeld van de vanzelfsprekendheid waarmee de samenleving wordt ingedeeld in mannen en vrouwen. Een systeem dat direct in de war raakt zodra iemand er anders uitziet dan dat we volgens het hokje verwachten.

De tijd is rijp

Die verdeling is niet meer van deze tijd, vindt de rechtbank in Roermond. Eerder deze week oordeelde die dat 'de tijd rijp is voor erkenning van een derde gender'. Dat gebeurde in een zaak van iemand bij wie na de geboorte het geslacht niet duidelijk was, een zogeheten intersekse conditie. De ouders kozen vanwege de tijdgeest - het was begin jaren zestig - voor het mannelijke geslacht. Later veranderde hij dat zelf in zij. Om op nog latere leeftijd te beslissen dat het 'hij' noch 'zij' moet zijn.

Die keuze geen sekse te hebben, ongeacht de biologische kenmerken, is iemands goed recht, vindt de rechtbank. De ambtenaar van de burgerlijke stand van Roermond wordt daarom opgedragen in de geboorteakte op te nemen dat het geslacht niet kan worden vastgesteld.

Een opvallende uitspraak. Tot nu toe wordt een kind van wie het geslacht onduidelijk is geregisteerd als: 'kan niet worden bepaald'. Binnen drie maanden wordt er dan meestal gekozen tussen jongen of meisje.

Onbekend

Nieuw is in de Limburgse zaak is dat op latere leeftijd de gekozen sekse alsnog wordt geschrapt en 'onbekend' ervoor in de plaats komt.

Voor Marjolein van den Brink gaat dat niet ver genoeg. "Ik ben geen voorstander van een derde hokje. Daarmee vergroot je juist de uitzondering en benadruk je de dominante categorieën van mannen en vrouwen. Wat mij betreft schaffen we alle hokjes af, dat niemand meer wordt geregistreerd als man of vrouw." Dat is iets waar verschillende belangenorganisaties van de LHBTI-gemeenschap (lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen, transgender- en intersekse personen) het mee eens zijn. Zo grijpt het COC de uitspraak van de rechter aan om het kabinet op te roepen nu snel die verplichte geslachtsregistratie op te heffen.

Napoleon

Want los van de erkenning dat mannen en vrouwen biologisch van elkaar verschillen: waarom leggen we juridisch vast wat iemands sekse is? "Napoleon begon ermee", zegt Van den Brink, die er in 2014 in opdracht van het kabinet onderzoek naar deed. "Waarschijnlijk omdat hij mannen voor zijn leger nodig had. En dus moest het geslacht van een kind worden vastgelegd." Sindsdien is het eigenlijk altijd zo gebleven. Inmiddels is het er omdat het er is.

En daar maakt vooral de overheid gebruik van. Geslacht is een middel om de maatschappij te ordenen. Hoewel er inmiddels allerlei wetten zijn geschrapt waarin een onderscheid werd gemaakt - denk aan het arbeidsverbod voor gehuwde vrouwen - zijn er toch nog genoeg voorbeelden te vinden van overheidsregelingen waarin sekse een rol speelt. Bij de bepaling wie er wordt uitgenodigd voor een bevolkingsonderzoek bijvoorbeeld. Het heeft weinig zin mannen op te roepen voor preventief onderzoek naar baarmoederhalskanker.

Praktische bezwaren

Voormalig minister van binnenlandse zaken Ronald Plasterk had diverse bezwaren tegen het afschaffen van de seksehokjes, liet hij de Tweede Kamer weten toen het onderwerp in 2013 op de politieke agenda stond. Zoals: heeft iemand dezelfde naam en geboortedatum, dan speelt geslacht een rol bij de identificatie. Ook voor (statistisch) onderzoek naar zaken als schooluitval, opleidingsniveau en gelijke beloning is gender een belangrijk gegeven, vond de minister.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Portret van een Amerikaan bij wie het geslacht bij de geboorte niet duidelijk was. Beeld The Washington Post/Getty Images

Eric Gubbels van de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken ziet eveneens praktische bezwaren als de sekseregistratie zou stoppen. Hij werkt bij de gemeente Amsterdam en is dus iemand die er in de praktijk mee te maken heeft. "Ik denk bijvoorbeeld aan het afstammingsrecht. Daar speelt geslacht nog een grote rol. Er wordt onderscheid gemaakt in 'moeders' en 'vaders'."

Bovendien moet je ervan uitgaan dat een paspoort zonder geslacht ongemak kan opleveren bij het reizen, stelt Gubbels. Als er in het paspoort bij gender 'X' staat - iets wat volgens internationale afspraken wel mogelijk is - ben je toch anders dan de douanebeamte gewend is. Zo zal ook die medewerker op Schiphol die de bodyscan bedient meer tijd aan je besteden als de sekse niet direct duidelijk is. "Transseksuelen ervaren dat nu al regelmatig bij het reizen", aldus Van den Brink.

Tijdgeest

Wel zijn de tijden veranderd. Dat bedoelen de rechters in Roermond ook als ze het over de tijdgeest hebben. Ze stellen dat in de Nederlandse samenleving 'steeds meer wordt gekozen voor genderneutraliteit'. "Zo hebben de Nederlandse Spoorwegen gekozen de reiziger niet meer aan te spreken met 'dames en heren', maar met 'reizigers'. Verder komen er steeds meer genderneutrale toiletten en heeft de HEMA bekend gemaakt voortaan genderneutrale kinderkleding te verkopen."

Ook bij de overheid is de verschuiving inmiddels ingezet. Eind 2016 kondigde het kabinet aan dat onnodige sekseregistratie zoveel mogelijk wordt voorkomen - iets dat ook in het regeerakkoord van het huidige kabinet staat. Praktisch betekent dat bijvoorbeeld dat er op de stempas niet langer naar het geslacht verwezen wordt. Bij vacatures van de overheid wordt de aanduiding m/v weggelaten, maar staat iets als 'een ieder, ongeacht geslacht, wordt uitgenodigd te solliciteren'. Ook is met de NS afgesproken dat geslacht niet langer op de OV-chipkaart staat.

Onderliggende administratie

Maar echt rigoureus zijn die maatregelen niet. Het zijn vooral cosmetische ingrepen, stelt genderonderzoeker Van den Brink. Want in de onderliggende administratie wordt man of vrouw doorgaans nog wel vastgelegd. "Dan kun je het niet op je OV-chipkaart hebben staan, maar als je geld wil terugvragen vanwege vertraging, moet je opeens wel verplicht invullen of je man of vrouw bent."

Ondertussen ziet Van den Brink vooral een hoop maatschappelijke weerstand tegen het idee om geslacht irrelevant te maken. "We zijn het zo gewend. Alsof mensen het als een recht ervaren om aangesproken te worden als meneer of mevrouw."

Je kunt het ook omdraaien: wat is eigenlijk het probleem van die administratieve verdeling? Helemaal als je er in de communicatie rekening mee houdt dat een hokje bij een bepaalde groep gevoelig kan liggen.

Tekst loopt verder onder de foto

Portret van een Amerikaan bij wie het geslacht bij de geboorte niet duidelijk was. Beeld The Washington Post/Getty Images

Het is irrelevant

Van den Brink: "Naast het feit dat het voor een groep transgenders belangrijk is om de verplichte m/v af te schaffen, zie ik ook een algemeen belang. Als je als overheid wil uitstralen dat iedereen gelijk is, waarom maak je dan zo'n rigide, alomtegenwoordig en gefixeerd onderscheid tussen mannen en vrouwen? Ik denk dat het afschaffen van de registratie vrouwenemancipatie een stuk verder helpt. Pas dan zeg je als overheid: of je nou vrouw bent of man of geen van beide, het is irrelevant, iedereen is gelijk."

De vraag is wel wat je daarvoor over hebt. Het in z'n geheel loslaten van de genderregistratie kost de overheid veel geld omdat systemen en regelingen moeten worden aangepast. Alleen een derde hokje toevoegen, zoals de rechtbank Roermond voorstelt, is waarschijnlijk minder ingrijpend.

En vervalt de burgeradministratie meteen in chaos als we iedereen niet langer in overzichtelijke man/vrouw hokjes verdelen? Eric Gubbels moet erom lachen. "Nee hoor, dat is wat overdreven. Uiteindelijk is het vooral een politieke keuze."

Lees ook:

De rechter in Roermond staat toe dat iemands geslacht wordt gewijzigd in 'geslacht is niet kunnen worden vastgesteld'. De rechter stelt ook dat er een derde gender 'X' moet worden erkend, maar daarvoor is een wetswijziging nodig.

Jongens- óf meisjeskleren? Vanaf volgend jaar maakt de HEMA daartussen geen verschil meer. Alle kinderkleding krijgt genderneutrale labels. Roze jurkjes blijft het warenhuis trouwens gewoon verkopen – net als stoere truien. Het aanbod moet alleen gevarieerder

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden