Waarom Plato nu in geen wetenschappelijk tijdschrift gepubliceerd zou worden

SEBASTIEN VALKENBERG

Steven Weinberg: De wereld verklaard. Athenaeum, Amsterdam. 452 blz euro 29,90. ***

undefined

De schrijver

Op het eerste gezicht hoort Steven Weinberg niet in deze rubriek thuis. Hij is natuurkundige en heeft de Nobelprijs gekregen voor zijn theorie over elementaire deeltjes. Toch biedt zijn cv voldoende aanleiding voor een recensie. Allereerst kreeg hij een paar jaar terug de prestigieuze Benjamin Franklin Medal van de American Philosophical Society. En nu heeft hij 'De wereld verklaard' geschreven, een geschiedenis die teruggaat naar de wortels van de moderne wetenschap. In dit verhaal spelen de presocraten, Plato, Aristoteles en vele andere filosofen een grote rol.

undefined

Zijn ambitie

'Ik heb de gelegenheid aangrepen', aldus Weinberg in zijn inleiding, 'om mijn visie te geven op het karakter van de natuurkunde en haar voortdurende ingewikkelde relatie met religie, technologie, filosofie, wiskunde en esthetica.' De natuurkunde is dus geen geïsoleerd verschijnsel, maar een discipline die tot wasdom is gekomen in interactie met andere vakgebieden. Die wisselwerking komt uitvoerig aan bod in 'De wereld verklaard'. Eigenlijk is het boek geen wetenschapsgeschiedenis in enge zin, maar een ideeëngeschiedenis.

undefined

Het resultaat

Een doorwrocht overzicht van 2000 jaar wetenschapsbeoefening voor fijnproevers. Weinberg waarschuwt ervoor om de geschiedenis als een doelmatig proces te zien. Alsof ze toewerkte naar Isaac Newton, die geldt als 'climax van de wetenschappelijke revolutie'. Newton had vele voorgangers, maar pas op! Zie ze vooral niet als zijn voorafschaduwingen.

Globale overeenkomsten met de Griekse filosofen zijn er zonder meer. Zo hield zowel Plato als Newton zich bezig met de kosmos. Maar waar de laatste zijn hypothesen toetste met experimenten, liet de eerste dat achterwege. Sterker, Plato lijkt dit zelfs als tijdverspilling te zien. Zo gaat het in zijn dialoog Timaeus over zijn vijf-elementenleer. Hoe hij ertoe komt dat er vijf elementen bestaan? 'Het zou een te lang verhaal worden om de reden te geven, maar als iemand een bewijs kan leveren dat het niet zo is, zullen we zijn prestatie verwelkomen.'

Stel je voor dat een wetenschapper tegenwoordig zo te werk gaat. Zijn publicaties zouden in geen tijdschrift gepubliceerd worden en precies dit geeft aan hoe lang de route is die de wetenschap in de afgelopen eeuwen heeft afgelegd.

undefined

Mooiste zin

'Natuurfilosofen rekenden niet langer op de natuur om haar werking aan toevallige waarnemers te onthullen. Nu werd Moeder Natuur behandeld als een sluwe tegenstander, wier geheimen haar door vernuftige constructie van kunstmatige omstandigheden moesten worden ontfutseld.'

Van medestander in de Oudheid naar tegenstander in de moderne tijd: het is een pakkend beeld om de manier te typeren waarop de benadering van de natuur in de loop der tijd jaar veranderde. Ineens begrijp je de experimenteerdrift vanaf de 17de eeuw veel beter. Die was bedoeld om de natuur in haar gedragingen te betrappen.

undefined

Reden om het boek niet te lezen

Het betoog is op meerdere plaatsen tamelijk technisch. Dan krijgt de natuurkunde de overhand en lees je zinnen als: 'De complicaties van epicycles, equanten en excenters hebben de astronomie van Ptolemaeus een slechte naam bezorgd'. Een bèta-achtergrond is geen overbodige luxe bij het lezen van 'De wereld verklaard'. De filosofische leek met levenskunstachtige belangstelling laat het boek waarschijnlijk links liggen.

undefined

Reden om het wel te lezen

Het mooie historische overzicht is al genoemd. Maar 'De wereld verklaard' bevat ook veel fijne anekdotes die de moeite waard zijn. Zo is daar de doodsoorzaak van renaissance-filosoof Francis Bacon: een longontsteking. Op het eerste gezicht niets bijzonders, zo stierven er destijds velen. Maar Bacon had de kwaal opgelopen na onderzoek naar het invriezen van vlees. Onderzoek doen, vond hij als een van de eersten, betekent dat je proefondervindelijk te werk moest gaan. Geheel volgens zijn eigen programma sloeg hij aan het experimenteren in de kou en betaalde daarvoor de hoogste prijs.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden