Waarom mopperen we zo veel? Dat ligt vooral aan onszelf, zeggen onderzoekers

Beeld Thinkstock

Waarom zijn sociale problemen soms hardnekkig? Ligt aan onszelf: wordt het probleem kleiner, dan blazen we het op.

Een groene banaan is nog niet rijp. Dat is hij pas als hij geel is, en zodra er bruine vlekjes op komen, wordt het echt tijd hem op te eten. Het lijken eenvoudige criteria, maar zo zit de menselijke geest niet in elkaar. In een kist groene bananen zijn we geneigd enkele exemplaren rijp te vinden, terwijl we die in een kist gele nog even hadden laten liggen.

Psychologen weten al langer dat onze maatstaven niet objectief zijn. We vergelijken, en het is het contrast dat telt. In een geweldarme samenleving wordt een verward persoon al snel agressief gevonden. En als radiologen allemaal foto's van schone longen voorbij zien komen, ontwaren ze in het kleinste vlekje een kwaadaardige tumor.

Hoe dwingend is die neiging, hoe flexibel zijn onze criteria? Om dat te onderzoeken legden Amerikaanse psychologen proefpersonen allerlei keuzes voor. Van simpele vragen - wat is de kleur van dit bolletje? - tot ingewikkelde kwesties: is dit onderzoek nog ethisch verantwoord? De neiging is hardnekkig, concluderen ze in vakblad Science. Hoezeer ze de proefpersonen ook op het hart drukten alert en consequent te blijven, zodra een variant zeldzaam werd, verschoven de criteria.

Criterium 

In het eerste experiment kregen studenten duizend bolletjes te zien, gelijkmatig verdeeld over een kleurschaal van paars tot blauw. 'Is dit bolletje blauw of niet?', was telkens de vraag. Na 200 bolletjes haalden de psychologen er blauwe uit en verschoof het kleurenpalet richting paars. De waarneming van de student schoof mee: wat ze bij de eerste 200 bolletjes nog paars vonden, zagen ze nu voor blauw aan. Dat deden ze ook als de psychologen nadrukkelijk zeiden dat er minder blauwe bolletjes voorbij zouden komen. En zelfs als hen vooraf in de oren was geknoopt dat ze vast moesten houden aan wat ze eerst blauw vonden, rekten de studenten dat criterium op. Daar kon zelfs een financiële beloning voor de consequentste proefpersoon niets aan veranderen.

Dat patroon herhaalde zich in een vervolgexperiment waarbij geen gekleurde bolletjes maar door de computer gegenereerde gezichten werden getoond. Vooraf waren die gezichten door andere proefpersonen beoordeeld van neutraal tot bedreigend. En ook hier: daalde het aantal boeventronies, dan begonnen de studenten neutrale gezichten griezelig te vinden.

Ten slotte ging het om onderzoeksvoorstellen. Bijvoorbeeld: is het ethisch verantwoord om mensen een plant te geven die zou helpen tegen de jeuk terwijl die juist jeuk veroorzaakt? Dat vonden veel studenten nog door de beugel kunnen. Totdat de ergere voorstellen - aan bevroren poep laten likken - eruit werden gehaald en velen ineens vraagtekens plaatsten bij de jeukproef.

De psychologen noemen hun uitkomsten ontnuchterend. Hoeveel organisaties spannen zich niet in om de wereld een beetje beter te maken, en proberen geweld of racisme uit te bannen? Wat bereiken ze? De meerderheid van de mensheid is niet onder de indruk en blijft mopperen dat het bergafwaarts gaat.

Lees ook: Waarom je maar beter een pessimist kunt zijn

'Lach of sterf', is het gebod waar de gemiddelde Zweed tot voor kort bij leefde. Maar het volk lijkt het optimisme-adagium zat. De inschrijving voor een opleiding pessimisme onder de noemer 'Beter wordt het niet' werd onlangs door het overweldigend aantal aanmeldingen binnen een dag gesloten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden