Waarom moet 'marxist' een scheldwoord zijn?

Is de paus een marxist?Beeld EPA

Paus Franciscus wordt in Amerika voor 'marxist' uitgemaakt. Waarom wordt dat als een scheldwoord beschouwd?

Paus Franciscus - volgens Time man van het jaar - zegt dat hij zich niet beledigd voelt als hij wordt uitgemaakt voor marxist. Hij reageerde daarmee op een uitspraak van de conservatieve Amerikaanse commentator Rush Limbaugh, die een pauselijk geschrift eerder deze maand afdeed als 'puur marxisme'. De paus veroordeelt in zijn schrijven elementen uit het kapitalisme. Extreme voorliefde voor geld kan volgens hem leiden tot een 'nieuwe tirannie'.

In reactie op Limbaugh zei Franciscus dat het marxisme als politieke en economische filosofie weliswaar 'verkeerd' is, maar dat hij gedurende zijn leven tal van marxisten heeft ontmoet 'die goede mensen zijn'. Daarom, aldus paus Franciscus, 'voel ik me niet beledigd'.

Sinds wanneer heeft degene die zich 'marxist' noemt iets uit te leggen? En is dat nog steeds terecht, als het dat ooit was?

Ger Groot, filosoof en bijzonder hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen: "Daar zou je een boek over kunnen schrijven. De Koude Oorlog, de val van de Muur en het vermeende failliet van links. Filosoof Cornelis Verhoeven heeft eens gezegd: 'Als je in de jaren zeventig niet in elke zin Marx citeerde, dan deugde je niet. Tegenwoordig is het zo dat je alleen deugt als je in elke zin benadrukt dat Marx volledig achterhaald is.' Dit zegt meer over de intellectuele mode dan over de waarde van Marx als denker."

Bart Jan Spruyt, historicus en conservatief publicist: "In kringen waarin ik mij pleeg te bewegen is het epitheton 'marxist' zeker geen aanbeveling. Ook Rush Limbaugh behoorde tot die kringen, maar ik heb hem eerder al geëxcommuniceerd. Zijn kritiek op paus Franciscus getuigt niet van intelligentie. Als paus verbreidt Franciscus de katholiek-sociale leer. Die komt in essentie overeen met het christelijk-sociale denken uit protestantse kring, en houdt in dat de eerste verantwoordelijkheid voor mensen die hoe dan ook in de problemen zijn geraakt, níet bij de overheid rust, maar bij de sociale omgeving van die mensen. Pas als die sociale omgeving faalt of ontbreekt, moet de staat inspringen.

"Nu die sociale omgeving in veel moderne, westerse samenlevingen grotendeels is weggevallen, heeft de staat volgens de paus dus een belangrijke taak. Maar met marxisme heeft dat niets te maken."

Groot: "Dat is één van de grootste problemen van het gebruik van de term 'marxisme': vaak wordt er iets aan gekoppeld wat er in wezen niets mee van doen heeft. Een extra reden om zijn werk zelf weer te bestuderen. Dat gebeurt ook volop: de laatste jaren zijn er veel heruitgaven en studies naar zijn werk verschenen."

Spruyt: "Dat Marx achterhaald is, is evengoed een voldongen feit. Als je tenminste de dwaling van het communisme mede op zijn conto schrijft, en de linkse politiek uit de jaren zeventig, geïnspireerd als die was door de opvattingen van de marxist J. K. Galbraith. De grote fout in dit denken is dat de staat beter zou weten wat goed voor ons is dan wij zelf, en dus ook veel beter weet dan wij zelf hoe we ons geld moeten uitgeven, en dus hoge belastingen mag vragen om de publieke sector op te tuigen. Dat veronderstelt dat de overheid de oplossing is voor onze problemen, en niet heel vaak onderdeel van het probleem. Maar ik vrees dat Rush Limbaugh dit weer helemaal met mij eens is."

Groot: "Met het communisme heb ik nooit iets opgehad, ook niet in de jaren zeventig. Maar als ik puur kijk naar wat Marx zelf dacht en schreef, vind ik hem een heel interessante denker. Bovendien denk ik sinds de economische ineenstorting die gevolgd is op het hyperkapitalisme van de jaren negentig: Marx krijgt nu pas gelijk.

"Naar zijn idee was geld oorspronkelijk een ruilmiddel tussen waren; de beroemde cyclus van waar naar kapitaal naar waar. Geld als middel in een ruilproces. In het kapitalisme werd dit volgens Marx omgedraaid: je hebt kapitaal, dat zet je om in waren, en daar komt dan weer kapitaal uit voort. Daarmee zijn de waren gedegradeerd tot bemiddeling voor kapitaal. De substantie van de werkelijkheid bestaat niet meer in de dingen, maar in het geld."

Spruyt: "Ook ik ben van mening dat Marx, ondanks bepaalde denkfouten, ondanks het gebruik dat van zijn denken is gemaakt, in een bepaald opzicht een interessante denker blijft. Ik doel dan vooral op zijn antimodernisme, zijn kritiek op de vervreemding die onherroepelijk met de industrialisering en modernisering van de samenleving gepaard gaat. Hier zouden de politieke middenpartijen in Nederland, met hun lofzang op globalisering en internationalisering, veel van kunnen leren."

Groot: "We hebben de afgelopen jaren pas werkelijk gezien wat het voor gevolgen kan hebben wanneer de handel in geld - verreweg de grootste handel in de wereld - een volkomen eigen leven leidt. Er werden derivaten verhandeld waarvan niemand nog begreep waar ze eigenlijk van afgeleid waren. Het had niets meer te maken met het werkelijke economische leven: het produceren en het consumeren van dingen.

"Iets anders waar Marx voor waarschuwde was de accumulatie, de opeenhoping van van kapitaal bij een kleine groep. Tussen het proletariaat en het kapitaal zit de middenklasse. Maar die zou volgens Marx en Engels door de accumulatie van het kapitaal uiteen getrokken worden, en grotendeels terugvallen in het proletariaat. Heel lang is precies het omgekeerde gebeurd: de twintigste eeuw kenmerkte zich in ons deel van de wereld juist door de emancipatie van de arbeidersklasse tot middenklasse. Behalve in Engeland vind je nergens in West-Europa meer een arbeidersklasse. Maar wat je nu ziet gebeuren, zeker in de VS, is het omgekeerde: de middenklasse verarmt en valt weer terug in de status van een tamelijk behoeftig proletariaat.

"Wonderlijk; een eeuw lang leek Marx zich daar volkomen in te hebben vergist, en nu krijgt hij alsnog gelijk. Het heeft denk ik te maken met de terugkeer van het roofkapitalisme waar Marx het al over had. Dat was er uiteraard ook in zijn tijd. Rücksichtsloze uitbuiting van arbeiders. Dat zie je nu in lagelonenlanden, waar kinderen in fabrieken leven en sterven bij de productie van iPads. Hoe dan ook: de analyse van Marx is in deze tijd denk ik bruikbaarder dan lange tijd gedacht werd. Een herwaardering zou in die zin terecht zijn. Maar het blijft ingewikkeld omdat zijn naam door types als Lenin en Stalin zo beladen is gemaakt."

Spruyt: "Dat mag ons er niet van weerhouden om denkers uit het verleden weer onbevangen te lezen. Ze hebben ongetwijfeld juiste waarnemingen gedaan waardoor wij ons kunnen laten corrigeren."

Filosofisch elftal:
Roeser - Haring - Spruyt - Gescinska - Achterhuis - Ankersmit - Noordegraaf - Groot - Huijer - Van Brederode - Van Tongeren

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden