Taal

Waarom melk plus melk gewoon melk blijft, en zand plus zand gewoon zand

Het Groene Boekje (Woordenlijst Nederlandse Taal) van de Taalunie, uitgegeven door Van Dale. Beeld anp

Zelfstandige naamwoorden met een stoffelijke betekenis (‘melk’, ‘zand’, ‘damp’) zijn in meerdere opzichten interessante woorden. 

Ze hebben om te beginnen een interessante vorm: je kunt ze niet in het meervoud zetten (ze zijn ‘niet-telbaar’), en er kan geen onbepaald lidwoord bij. De onbepaalde variant van ‘het huis’ is ‘een huis’, maar ‘het zand’ wordt niet ‘een zand’. Je kunt in sommige gevallen wel een onbepaald lidwoord toevoegen, zoals bij ‘een water’, maar dan verandert de betekenis: dan wordt het een soort water, een consumptie-eenheid (een glas), of een aardrijkskundige aanduiding (een meer).

Hetzelfde is het geval met uitgangen. Deze woorden verdragen in het algemeen geen uitgangen zoals meervoud of verkleinwoord (wel afleidingen als ‘melkachtig’, waarmee een heel ander woord gemaakt wordt). Daar zijn ook wel uitzonderingen op, maar die liggen vaak in de affectieve sfeer. Als je het hebt over ‘melkje drinken’, dan heb je het waarschijnlijk tegen een kind.

Ook die stofbetekenis is interessant. Een niet-telbaar onderwerp wordt wel met een enkelvoudig werkwoord verbonden (‘Melk is gezond’), maar de betekenis heeft niet dezelfde eigenschappen als het enkelvoud. In de semantiek wordt dat als volgt beredeneerd: Als je een stoel hebt en je doet er een stoel bij, dan is het resultaat niet meer een stoel. Als je daarentegen stoelen hebt en je doet er stoelen bij, dan is het resultaat wel nog steeds stoelen. In dat opzicht lijkt niet-telbaar meer op meervoud: als je melk hebt en je doet er melk bij, is het resultaat nog steeds melk.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees hun bijdragen op trouw.nl/taalOok een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden