Essay

Waarom mannen meer verdienen dan vrouwen

Beeld Idris van Heffen

Inkomensverschillen tussen man en vrouw zijn diep geworteld in mythen, in alle culturen. Pas dus op wanneer Thierry Baudet zijn vrouwenclichés opdist.

Sinds de twintigste eeuw bezetten vrouwen posities op de arbeidsmarkt die voor hun (groot-) moeders nog ontoegankelijk waren. Deze relatief recente ontwikkeling gaat gepaard met onwennigheid, ongemak, geweld of de nostalgische roep om ‘vroeger’ toen alles mooier en beter was, en de rolverdeling vanzelf sprak. Wie verder teruggaat dan de vorige eeuw wordt geconfronteerd met een hiërarchische mondiale orde op basis van sekseverschillen, een orde die het wel en wee van de mensheid nog sterk bepaalt. Ook in Europa spreekt het lang niet vanzelf dat mannen en vrouwen voor hetzelfde werk hetzelfde loon krijgen.

Sinds mensenheugenis hebben de meeste samenlevingen denkbeelden ontwikkeld over superieur geacht ‘mannenwerk’ en werd kleinerend gedaan over ‘vrouwenwerk’, vanuit mannelijke visies en belangen. Mannen hebben eeuwenlang hun uiterste best gedaan om vrouwen te domineren en te controleren of zelfs binnenshuis te houden, omdat het voor hen profijtelijk was. ‘Een vrouw is het beste meubelstuk in huis: je kunt haar in alle kamers gebruiken’ is een oud Nederlands gezegde. Wat vrouwen daarvan vonden, daarover was tot voor kort weinig bekend: ze schreven zelden of hun werd niets gevraagd.

Ruilhandel

In zijn bestseller ‘Sapiens’ (2011) constateert Yuval Noah Harari dat biologie van alles mogelijk maakt, maar cultuur vervolgens inperkt of verbiedt. Dat mannelijke dominantie zich vrijwel universeel heeft ontwikkeld kan geen toeval zijn, zegt hij, maar waarom deze hiërarchie nog altijd van kracht is, kan hij niet verklaren. Hij hamert terecht op het belang van mythische verhalen als cement voor het functioneren van samenlevingen, maar doet verder niets met dat gegeven. Kortom, hij verwaarloost het onthullende licht dat mythen en populaire cultuur op de oorsprong van sekseongelijkheid laten schijnen.

Oorsprongsmythen leggen de basis voor het menselijk bestaan en worden van generatie op generatie doorgegeven. Het gangbare uitgangspunt was dat degene die leven schenkt machtiger is dan wie leven krijgt. In veel oorsprongsverhalen is het scheppen van leven geleidelijk losgemaakt van een zelfstandig barende en voedende Oermoeder Aarde die alle leven voortbrengt. In het vertelproces is procreatie (leven scheppen door te baren), geleidelijk vervangen door fabricatie (leven scheppen uit materiaal of door een machtig goddelijk woord of gebaar) en werd gekoppeld aan een als mannelijk voorgestelde godsfiguur.

Gaandeweg bevorderden seksuele verschillen de hiërarchische verhoudingen. Bovendien is in culturen het uitwisselen van geschenken altijd essentieel geweest om de wankele balans tussen liefde en haat in menselijke verhoudingen naar de positieve kant te laten doorslaan. Het uitruilen van het kostbaarste bezit - vrouwen - schiep de broodnodige wederkerigheid van geven en nemen tussen groepen. Deze vorm van ruilhandel verhoogde de autonome status van mannen en degradeerde vrouwen tot object. Zij gingen vooral fungeren als min of meer passief ‘roerend goed’ dat mannen onderling uitwisselden.

Oude belangen veiligstellen

Zodra seksuele verschillen worden uitvergroot, staan groepsbelangen op het spel. Fysieke kracht en andere ‘mannelijke’ talenten als grotere intelligentie en culturele vaardigheden worden afgezet tegen ‘vrouwelijke’ zwakheid en gebrek aan al die talenten op grond van baar- en zoogcapaciteit. Het is een oude boodschap die Thierry Baudet opnieuw van stal haalt met uitspraken als ‘Ik weet wel dat vrouwen over het algemeen minder excelleren in een heleboel beroepen en minder ambitie hebben. Vaak ook meer interesse hebben in gewoon meer familieachtige dingen enzo.’ Zulke even sleetse als kromme redeneringen proberen opnieuw oude belangen veilig te stellen. En dan is het zaak om op te letten.

Verbod op bepaalde activiteiten voor vrouwen op grond van seksuele verschillen hebben vooral te maken met mannelijke angst voor verlies van privileges en aanzien. Inperkingen bestaan overal, al lopen ze lokaal ver uiteen: nu eens mogen vrouwen geen boot timmeren, op jacht gaan of ploegen, dan weer is bier tappen, de kop van een dier klieven, naar school gaan, voorgaan in de religieuze eredienst, studeren, in het openbaar spreken, stemmen, autorijden of alleen op reis gaan taboe. Voor mannen gelden soms verboden als in de keuken komen, rouwklagen of een bevalling bijwonen.

Tegen vrouwen met ambitie werd een ontmoedigingsbeleid ontwikkeld, zoals een Ashanti spreekwoord laat zien: ‘Als een vrouw de grote drum snijdt, wordt die bewaard in de mannenruimte.’ Met andere woorden, vergeefse moeite, meid, laat maar zitten, want de eer voor jouw fraaie prestatie gaat naar de andere sekse, want het is mannenwerk. Er zijn inmiddels voorbeelden te over van eerbetoon, beloning of prijzen die vrouwen misliepen voor wat ze bedacht, gemaakt, geschreven of uitgevonden hadden.

‘Ga water halen’

Arbeidsverdeling op grond van seksuele verschillen is ongegrond, zeker in samenlevingen waar het zware werk vooral door machines gedaan wordt. Er is bovendien geen absoluut verschil in fysieke kracht: vrouwen zijn soms groter en sterker dan mannen. In Afrika heb ik vaak vrouwen met een gevuld watervat of een krat bier op het hoofd zien lopen, naast of achter een man met lege handen. In Afrikaanse en Arabische dorpen is de zware taak van water halen bij een bron of hout sprokkelen voor het kookvuur, soms kilometers ver van huis, ooit tot vrouwenwerk verklaard. Je zou ook kunnen zeggen: op vrouwen afgeschoven. Vanuit mannelijk perspectief wordt het als vernederend voorgesteld voor een man, zoals valt op te maken uit waarschuwende spreekwoorden: ‘Neem geen vrouw die geld heeft, ze behandelt je arrogant en zegt: ‘Ga water halen.’ (Arabisch, Marokko).

Taakverdeling naar sekse had in vroege kleine gemeenschappen waarschijnlijk vooral te maken met geweldsrisico’s: vrouwen baarden het broodnodige nageslacht en hun onmisbare baarmoeders blootstellen aan gevaar was niet in het belang van het voortbestaan van de groep. Eeuwenlang zijn vrouwen in die traditionele rollen meegegaan. De rol- en werkverdeling werd versterkt doordat kinderen zich identificeerden met volwassenen van dezelfde sekse, zodat bestaande rolmodellen ‘vanzelf’ werden doorgegeven.

In die vroegste geschiedenis gingen mannen vooral jagen en bleven vrouwen thuis bij de kinderen. Jacht is ouder dan landbouw; de ontdekking dat je vlakbij huis zaden kunt zaaien of bananen kunt stekken en dat in de grond gestopte stukjes knol nieuwe knollen opleveren was een mijlpaal in de cultuurgeschiedenis. Vanaf rond 9500 v. C. werd in het Middellandse Zeegebied al op kleine schaal graan verbouwd, maar wereldwijd was landbouw vroeger of later overal een lokale uitvinding - volgens verschillende antropologen een vrouwenuitvinding vlakbij huis.

Natuurlijk kwamen jagers meer dan eens met lege handen thuis. Overal waar vrouwen dan een stamppot uit eigen tuin op tafel wisten te zetten, kregen zij een tastbaar aandeel in de voedselvoorziening en dat veranderde de verhouding tussen de seksen ingrijpend, schrijft godsdienstwetenschapper Fokke Sierksma in ‘Religie, Sexualiteit en Agressie’ (1979): mannen ervoeren die inbreng als bedreigend en koesterden meer dan eens wrok tegenover vrouwen ‘die hun gevoel van onmisbaarheid een knauw hadden gegeven’.

Toen steeds meer de klad kwam in de jacht, begonnen zij een psychisch tegenoffensief in de vorm van geheime mannengenootschappen. Daarmee eigenden ze zich nieuw aanzien en gezag toe met alle daaraan ontleende privileges. Dat maakt indruk op outsiders. Daar hoorden verhalen bij over een prestigieus geheim dat symbool stond voor vrouwelijke macht.

Vrouwengeheim

In veel mythische verhalen gaat het letterlijk om de roof van een vrouwengeheim. Na het ontstaan van de oudste landbouw zijn in verschillende werelddelen zulke mythische verhalen in omloop gekomen. Het gaat om geheime fluiten, trompetten, vooroudermaskers, tassen of heilige rituele liederen die de vrouwen ooit uitvonden en/of beheerden. Sinds hun geheim in de handen van mannen is, zullen vrouwen ter plekke doodvallen als ze er zelfs maar naar kijken!

Ook wordt in zulke verhalen soms zonder zo’n gestolen symbolisch voorwerp rechtstreeks verwezen naar een onverdraaglijk tiranniek oerbewind van veeleisende vrouwen. Daarom hebben de mannen, aldus een Gikuyu verhaal dat ik in Kenia optekende, een slimme coup gepleegd door alle vrouwen tegelijk te bezwangeren en op het moment dat ze in het kraambed lagen, heeft de onderdrukte sekse de macht overgenomen - en sindsdien heerst er vrede en welvaart. Door zulke mythen telkens opnieuw te vertellen bleven de bestaande verhoudingen intact.

Wereldwijd overgeleverde verhalen, metaforen en spreekwoorden bevestigen de ideale huwelijkse verhoudingen. Om controle te houden, moet je als man een vrouw kiezen die kleiner en jonger is, minder opleiding, capaciteiten en talenten heeft dan jij - en minder verdient! Van deze even traditionele als springlevende boodschappen aan het adres van mannen klinken de echo’s door tot op de dag van vandaag. Non-conformistisch gedrag wordt zelden zomaar getolereerd - zeker wanneer heersende belangen in het geding zijn. Het zijn de eigenzinnige enkelingen zoals (zeker vroeger uiterst zeldzame) echtgenotes met eigen geld of inkomen die de opgelegde regels aan hun laars lappen en daarmee de even wankele als felbegeerde status van traditionele privilegehouders bedreigen.

Kostwinner

Spreekt die oude hiërarchie echt nog vanzelf? ‘Zodra de vrouw kostwinner wordt, begint de heibel’ luidde de kop boven een artikel in Trouw op 12 februari, jawel, in 2019. Die constatering vloeide voort uit een sociologisch promotieonderzoek naar de invloed van werk op de kwaliteit van de manvrouw relatie. Uit dat onderzoek naar financiële (on)zekerheid, werkverdeling en relatiegeluk (waarvoor zowel Nederlandse en Britse als Australische data werden gebruikt) kwam een opvallend consistent patroon naar voren. Een man die minder verdient dan zijn vrouw blijkt minder blij met wat hij doet; een meer dan haar man verdienende vrouw is niet tevreden met een partner die werkloos is of onzeker over zijn baan. En, significant detail, er waren zo weinig huismannen te vinden dat die als categorie niet in het onderzoek betrokken kon worden.

Vorig jaar verscheen 'Heuvels van het paradijs’ van de hand van Mineke Schipper.

Ook in gevallen waarin partners het zelf oké vinden dat een vrouw meer verdient, blijkt de omgeving nog graag te laten merken dat er iets niet in orde is als vrouwen ‘te veel’ werken - en dat er veel mis is als de vrouw kostwinner wordt. Mannen ontlenen hun identiteit meer aan hun werk dan vrouwen, volgens Niels Blom, auteur van dit proefschrift, want volgens het traditionele verwachtingspatroon zorgt de man ‘gewoon’ voor het geld en de vrouw voor de kinderen en het huis. Dat een vrouw meer verdient, gaat velen dus nog altijd te ver. In een recent interview in NRC-Handelsblad concludeert de auteur optimistisch dat er niettemin ‘vooruitgang’ is geboekt in samenlevingen waar mensen inmiddels positief staan tegenover gelijkverdieners in een relatie.

Zoals ik in ‘Heuvels van het paradijs’ heb uitgelegd, ligt de oorzaak van de onbalans (m/v) niet in meer of minder intelligentie, talenten of kwaliteiten, maar in het fundamentele gegeven dat vrouwen niet alleen meisjes baren maar ook jongetjes, en dat mannen voor hun eigen nageslacht afhankelijk zijn van baarmoeders die ze zelf niet hebben. Dit als onrecht ervaren gegeven heeft krachtige compensatie- drang op gang gebracht: mannelijke behoefte aan gezag en controle over de vruchtbaarheid van vrouwen en de neiging om mannelijk verklaarde terreinen voor vrouwen te blokkeren.

Vrouwenhersens

Nu er geboorteregeling bestaat, hoeven vrouwen aanzienlijk minder frequent te baren, en vroeger waren onze voormoeders tien jaar van hun vruchtbare leven bezig met zogen en produceerden ze daarbij gemiddeld zo’n 1350 liter melk. Stel je dat maar eens voor. Nu kunnen vrouwen hun andere talenten ontwikkelen, dat wil zeggen: als ze daarvoor de kans krijgen. Dat spreekt nog lang niet vanzelf. Het is opvallend hoezeer samenlevingen over de hele wereld zich hebben ingespannen om de ontwikkeling van vrouwen af te remmen. Vooral de weg naar een goede schoolopleiding is meisjes vaak ontzegd: ‘De jongens naar school, de meisjes achter het spinnewiel’ (Chinees) of: ‘Een vader aan zijn bureau, een moeder aan haar afwas’ (Engels, VS). Op het terrein van onderwijs zijn de gevolgen in veel landen nog schrijnend zichtbaar.

Ook in Nederland is vroeger een emotioneel debat gevoerd over de vraag of vrouwen wel geschikt waren voor academische studie, want volgens sommige hooggeleerden leidde dit tot steriliteit. Nog in 1907 waarschuwde hoogleraar vaderlandse geschiedenis Petrus Johannes Blok aan de Universiteit Leiden tegen het toelaten van meisjesstudenten, want vrouwenhersens waren ‘niet ingericht op studeren’ en vrouwelijke studenten liepen het risico op ‘een zenuwinzinking van al dat studeren, tot aan zelfmoord toe’. Een variant van dit anatomy is destiny-argument om vrouwen onderwijs te weigeren is ook te vinden in een Ethiopisch Oromo spreekwoord: ‘Borsten die melk bevatten, kunnen geen intelligentie bevatten.’

Oeroude tradities en vastliggende rolpatronen wortelen diep in ons onderbewuste, zo diep dat we er rationeel nauwelijks bij kunnen. Zowel mannen als vrouwen zijn opgezadeld met de druk van overgeleverde maatschappelijke voorschriften, waarvan de echo’s luid meeklinken in ons denken en gedrag. Zodra oude ingesleten opvattingen veranderen, borrelt een oergevoel van onveiligheid of onbehagen ‘zomaar’ op. Om daarvan af te komen en niet onwennig te staan tegenover onze snel veranderende wereld is het belangrijk om te weten waar we met elkaar vandaan zijn gekomen. Het verleden doet ertoe voor wie het heden wil begrijpen.

Mineke Schipper, (1938) emeritus hoogleraar literatuurwetenschappen, schrijft veel over verhoudingen tussen de seksen en tussen culturen. Vorig jaar verscheen ‘Heuvels van het paradijs. Een geschiedenis van macht en onmacht’.

Lees ook:

Zodra de vrouw kostwinner wordt, begint de heibel in de relatie

Vrouwen die veel verdienen? Leuk, maar niet voor hun relatiegeluk. Hoe kan dat? 

Wordt dit het jaar van de man? Hij moet in elk geval aan de bak

Is de man machtig of juist machteloos? Esther Perel, de wereldwijde bestsellerschrijfster en relatietherapeut pleit voor een ‘jaar van de man’ in 2019.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden