Erna Smith-Broers met dochter Wilma en kleindochter Amber.

Staatsbezoek Indonesië

‘Waarom maakte de koning niet eerst excuses in eigen huis?’

Erna Smith-Broers met dochter Wilma en kleindochter Amber.Beeld Koen Verheijden

De excuses van koning Willem-Alexander tijdens een staatsbezoek aan Indonesië maakte deze week veel los, onder meer in de Indische gemeenschap in Nederland. Drie generaties van de familie Smith-Broers leggen hun ‘gemengde gevoelens’ uit.

“Het is zo lang geleden, waar waren die excuses nu precies voor nodig?”, vraagt de 99-jarige Erna Smith-Broers, gezeten in haar stoel in een verzorgingshuis in Wageningen, zich hardop af. Smith-Broers behoort tot de Indische gemeenschap en noemt de excuses van de koning voor excessief geweld aan Nederlandse zijde in Indonesië in de jaren veertig van de vorige eeuw ‘niet zo passend’.

“Ik moest aan koningin Beatrix denken, toen ik het hoorde. Premier Kok heeft haar in 1995 tegengehouden om excuses te maken tijdens een staatsbezoek aan Indonesië. Ik vond dat toen goed. En ik had het ook beter gevonden als dit ook nu niet gezegd was.”

De verontschuldigingen van de koning vallen niet overal goed in de Indische gemeenschap, merkt zij. Wat ze er zelf van vindt, houdt ze liever voor zich. “Ik vind dat we de koning in ere moeten houden. Maar de Indonesiërs zelf vinden die excuses helemaal niet belangrijk. Die houden zich niet bezig met dat verre verleden, die denken aan de toekomst, las ik in de krant. Dus waarom dit nu wel doen? Ik vind het gewoon niet zo nodig.”

Zelf is zij geboren in Semarang op Java in 1921. Haar jeugd was ‘vrolijk, heel beschermd’, vertelt ze. Haar voorouders zijn deels van Indische, deels van Hollandse afkomst. Haar vader was ambtenaar en verdiende goed. Na de Japanse inval werd hij afgevoerd en moest werken in een kolenmijn in Japan, het kostte hem zijn leven.

Smith-Broers trouwde vlak na de oorlog met een militair van het voormalige Koninklijk Nederlands- Indisch Leger (Knil). Haar man was onder meer krijgsgevangen geweest tijdens de oorlog. In de periode van de onafhankelijkheidsoorlog die volgde, was hij als militair gestationeerd in het latere Jakarta. Ook na afloop van wat in Nederland ‘politionele acties’ werden genoemd, bleef hij in Jakarta, maar vond geen werk. Met hun twee jonge dochters kwamen ze in 1958 naar Nederland. Ze hadden een zware tijd achter de rug in Indonesië, voelden zich daar gediscrimineerd vanwege hun deels Nederlandse afkomst. “We zagen er geen toekomst meer voor onze kinderen.”

In Nederland kwamen ze in Arnhem te wonen en vond haar man werk bij een energiebedrijf. De ontvangst in Nederland was weinig hartelijk, de overgang na het leven in de tropen moeilijk. Erkenning voor zijn verdiensten als Knil-soldaat kwam pas heel recent. Haar man overleed twee jaar geleden, na een huwelijk van 72 jaar. Vorige week nam Smith voor hem enkele onderscheidingen in ontvangst. Dat was op haar 99ste verjaardag. Haar man kreeg deze onderscheidingen voor onder meer ‘zijn inzet onder buitengewone omstandigheden’. “Wat hij van die excuses had gevonden, als hij nog in leven was geweest, dat weet ik niet. Hij was een zwijgzame man.”

Beeld Koen Verheijden

Excuses in eigen huis

Tegenover haar op de bank zitten dochter Wilma Nefkens-Smith (64) en kleindochter Amber Nefkens (32). Nefkens-Smith, lerares op een basisschool in Huis ter Heide, was twee jaar oud toen zij in Nederland kwam. Zij was het in een eerste reactie eens met de excuses van de koning, vertelt ze.  “Er is buitensporig geweld gebruikt en dat kan natuurlijk gewoon niet.” Wel was dat niet alleen van Nederlandse zijde zoals de koning meldde, vult ze aan. “Excessief geweld kwam van beide kanten.”

Ze heeft meer bedenkingen. “Waarom heeft hij niet eerst excuses gemaakt in eigen huis. Veel Indische en Molukse mensen hebben heel erg geleden in Indonesië in de oorlog en na de onafhankelijkheid. En vervolgens kwamen ze naar Nederland en zijn hier ijskoud ontvangen. Niemand wilde luisteren naar hun verhalen, de reactie was vaak: ‘Wij hebben het hier veel moeilijker gehad onder de nazi’s’. Voor mijn ouders is dat zo zwaar geweest.”

Velen in de Indische gemeenschap vinden ook dat achterstallig loon uit de oorlogsperiode alsnog betaald moet worden, desnoods aan weduwen of andere nabestaanden. “Mijn vader heeft wel geld gekregen maar veel Indische mensen vielen buiten de bestaande regelingen. Dat is een diepe wond, die Indische kwestie leeft nog sterk. Logisch dat in deze groep die excuses niet zo goed gevallen zijn.”

Haar dochter en theatermaakster Amber Nefkens, de derde generatie uit deze familie, had eveneens gemengde gevoelens toen ze over de excuses hoorde. “Mijn eerste reactie: ik vond dit pijnlijk voor mijn oma. Al vind ook ik dat de excuses over excessief geweld tegen Indonesiërs wel terecht zijn. Dat is het dubbele gevoel.”

Zij maakte een theatervoorstelling rondom het leven van haar oma, genaamd ‘Het land van toen’, waarmee ze geregeld optreedt. Juist vorige week was de familie zo blij met de erkenning die haar grootvader eindelijk ontving via de postuum uitgereikte onderscheiding, zegt Amber. “En nu voelt het of daar toch een schaduw over gevallen is, want die excuses van de koning betroffen weer niet de Indische gemeenschap hier.”

Uit het Engels vertaalde tekst excuses van koning Willem-Alexander: 

‘Meneer de President, op 17 augustus is het 75 jaar geleden dat Indonesië met de Proklamasi zijn plek claimde tussen de onafhankelijke en vrije staten. De Nederlandse regering heeft dit gegeven 15 jaar geleden uitdrukkelijk aanvaard in politieke en morele zin.  (...) Het verleden kan niet worden uitgewist en moet door iedere generatie opnieuw worden onderkend. In de jaren direct na de Proklamasi volgde een pijnlijke scheiding die aan velen het leven heeft gekost. Voor geweldsontsporingen van Nederlandse zijde in die jaren wil ik hier nu, in navolging van eerdere uitspraken van mijn regering, mijn spijt uitspreken en excuses overbrengen. Dit doe ik in het volle besef dat de pijn en het verdriet van de getroffen families generatieslang voelbaar blijven.’

Lees ook: 

Wat het excuus van de koning aan Indonesië betekent

Koning Willem-Alexander heeft zijn spijt uitgesproken en excuus aangeboden voor de “geweldsontsporingen van Nederlandse zijde” in de jaren van strijd na de Indonesische onafhankelijkheidsverklaring op 17 augustus 1945.

De koning vindt excuses aan Indonesië de juiste keuze

Koning Willem-Alexander wist dat het excuus dat hij in Indonesië uitsprak gevoelig lag, maar hij heeft het weloverwogen gedaan; het was de juiste keuze voor dit staatsbezoek. Een mooi, rond verhaal, noemde hij het tijdens het afsluitende gesprek met de meegereisde Nederlandse media.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden