Essay

Waarom kiezen de Britten voor de sprong van een klif? Omdat het een sublieme keuze is

De Seven Sisters Cliffs, vlakbij Eastbourne in Engeland. Beeld Colourbox

In de discussie over de vraag of de Britten op 29 maart met een no deal brexit van het klif zullen gaan springen wordt vaak als vanzelfsprekend aangenomen dat mensen niet graag van kliffen springen.

Die aanname is onjuist. Ze is bovendien gevaarlijk - zeker nu we in een situatie beland zijn waarin de tegenstanders van een no deal brexit de animo voor zo’n klifsprong lijken te onderschatten, terwijl de voorstanders de hoogte van het klif bagatelliseren. Veel van de mensen die in en om het Lagerhuis een stokje proberen te steken voor een no deal brexit geloven dat zij alleen maar hoeven aan te tonen dat een abrupt vertrek daadwerkelijk een klif is om een flink deel van die welgemoed op de afgrond afrennende sufferds op hun schreden te laten terugkeren.

Vanuit Davos laat Tony Blair weten dat ‘het enige verstandige wat Groot-Brittannië kan doen is: nog eens goed nadenken’. Rechtzinnige brexiteers van hun kant betogen dat er geen klif is, dat we misschien in ‘onbekend terrein’ terecht zullen komen maar dat de gevolgen van een no deal brexit enorm zullen meevallen. Zoals Nigel Farage zegt: “No deal? No problem!”

Het is bepaald niet uitgesloten dat beide groepen om precies de verkeerde reden gelijk hebben. Alles wijst erop dat een no deal brexit inderdaad een sprong van een klif is - zoals de tegenstanders betogen. Maar de voorstanders van een no-deal brexit zouden weleens gelijk kunnen hebben met hun stelling dat de animo voor een abrupt vertrek heel wat groter is dan de softies en de remainers veronderstellen. Het is, met andere woorden, heel wel mogelijk dat van een klif springen precies is waar een aanzienlijk deel van de Britten op uit is. En dat met het inschattingsvermogen van deze bereidwilligen weinig mis is: dat zij heel goed weten dat dat klif niet slechts een kademuurtje is maar minstens zo hoog is als dat bij Dover.

Het is natuurlijk maar een metafoor, dat klifbeeld, maar dat maakt de vier ingrediënten waaruit de metafoor bestaat niet minder reëel: de uitkomst is ongewis, de ‘hoeveelheid verandering’ die de beslissing teweeg zal brengen is groot, het risico dat de leefomstandigheden er op korte en middellange termijn op achteruit gaan is aanzienlijk en, ten vierde, de verandering zal zich van het ene moment op het andere voltrekken. De eerste drie ingrediënten zullen zich hoe dan ook voordoen. In een vorige maand uitgekomen rapport rekende het Britse ministerie van financiën voor dat alle voorliggende opties onzekerheid genereren, grote veranderingen met zich meebrengen en tot een daling van het BNP zullen leiden.

Dat laatste is op zichzelf al een uniek gegeven: het Verenigd Koninkrijk kiest met een brexit voor een situatie waarin het hoe dan ook slechter af zal zijn dan daarvoor - de vraag is alleen nog hoeveel slechter.

Historisch unicum

Ik ken uit de geschiedenis geen ander voorbeeld van een land dat met open ogen voor welvaartsverlies koos en daar zo weinig voor terugverlangde. Natuurlijk kwam het op de koop toe nemen van welvaartsverlies ook in het verleden wel voor - bijvoorbeeld als een land zich in een oorlog besloot te storten - maar nooit voor een zo regressieve reden als de behoefte zich ergens uit terug te trekken. En het vierde ingrediënt van de klifmetafoor, de bereidheid om een en ander niet geleidelijk te implementeren maar in één duizelingwekkende sprong, is al helemaal een opgestoken middelvinger naar het ‘welbegrepen eigenbelang’.

De gangbare theorieën over de manier waarop mensen beslissingen nemen schieten hier, bij de brexit, dan ook schromelijk tekort. Volgens die theorieën wordt keuzegedrag bepaald door ofwel het vooruitzicht op ‘winst’ (hoe ook gedefinieerd) ofwel de beduchtheid voor ‘verlies’. Uit tal van onderzoeken blijkt dat de neiging te voorkomen dat je erop achteruitgaat (loss aversion) normaal gesproken prevaleert over de neiging winst te maximaliseren.

Volgens het boekje zouden de Britten dus - zelfs als er een kans geweest zou zijn dat ze er met een brexit op vooruit zouden gaan - tegen het omverwerpen van de status-quo hebben moeten stemmen. Zowel de voorziene welvaartsdaling als de gecreëerde onzekerheid tellen als ‘verlies’ - geen weldenkend mens zou eraan beginnen.

Het feit dat iets theoretisch niet kan, betekent uiteraard niet dat het niet gebeurt. Het mag dan een historisch unicum zijn om welbewust voor welvaartsverlies te kiezen, aan voorbeelden van landen, culturen en mensen die op cruciale momenten geen boodschap hadden aan loss aversion en een sprong in het duister waagden, is bepaald geen gebrek. Waarbij ik aanteken dat die momenten pas cruciaal werden door het in de wind slaan van de besliskundige basisregel dat het voorkomen van verlies zwaarder moet wegen dan de kans erop vooruit te gaan.

‘Een beetje wild zijn’

De Japanse premier Hideki Tojo zei aan de vooravond van de aanval op Pearl Harbour: “Soms moeten mensen hun ogen dichtdoen en de sprong wagen.” Helmut Kohl besloot tot de introductie van de euro met de woorden dat “het belangrijkste is dat duidelijk is dat wat we doen onomkeerbaar is. Op de weg naar politieke eenheid steken we nu de Rubicon over. Er is geen weg terug.” En natuurlijk Donald Trumps klassieke: “Soms loont het om een beetje wild te zijn.”

Historici noemen gebeurtenissen waar rationeel calculeren plaats maakt voor de bereidheid een sprong in het duister te wagen ‘sublieme historische gebeurtenissen’.

Dat ‘subliem’ is geen waardeoordeel maar een uit de esthetica afkomstige categorie: het is een combinatie van afgrijzen en fascinatie, aantrekking en afstoting.

Het bekendste voorbeeld is Trump. Hij is subliem zowel in de manier waarop we het nieuws waarin hij figureert verslinden als in de manier waarop mensen in het stemhokje ‘God zegene de greep’ prevelden en hun stem op hem uitbrachten.

In een sublieme historische gebeurtenis legt een halfbewuste afkeer van de status-quo het af tegen de even halfbewuste drang een daad te stellen. In een sublieme historische gebeurtenis wordt de aandrang tot into cleanness leaping - zoals de dichter Rupert Brooke het begin van de Eerste Wereldoorlog beschreef - ons te machtig.

Ander denkraam

Ik ga nu even voorbij aan het gegeven dat dergelijke ‘sprongen vooruit’ steevast gelegitimeerd worden als pogingen terug te grijpen op iets wat achter ons ligt. Waar het me hier om gaat is dat in de huidige brexitsituatie twee beslismodellen actief zijn. Enerzijds wil een aanzienlijk deel van de brexitstemmers zich met een sublieme clean break van het klif storten, terwijl anderzijds de weldenkenden in het parlement, het establishment en het remain-kamp met behulp van rational choice theory de schade zoveel mogelijk proberen te beperken.

Beeld Colourbox

Tussen die beide kampen heerst een totaal onbegrip. Sterker nog: geen van beide kampen is zich ervan bewust dat de tegenpartij er een ander denkraam op nahoudt. De klifspringers ergeren zich aan de rotzooi die de weldenkenden maken in hun pogingen er nog iets van te maken - wat hun bereidheid de sprong te wagen slechts versterkt. Interviewers die hun een microfoon voorhouden, krijgen teksten te horen als ‘Het moet nu maar eens afgelopen zijn’, ‘We moeten er gewoon uitstappen’ en ‘Ze bekijken het maar’. De weldenkenden van hun kant begrijpen maar niet dat al die nieuwe informatie over de gevolgen van een harde brexit de klifspringers niet bij zinnen brengt.

De situatie wordt nog gecompliceerd door het feit dat we inmiddels in fase 2 van de brexitrevolutie beland zijn. Het moge duidelijk zijn dat de keuze van de Britten om in het referendum van 2016 voor een brexit te kiezen subliem moment nummer 1 was. De uitslag werd vervolgens echter gemanaged volgens de klassieke principes van verliesbeperking en winstmaximalisatie. Het mantra van Theresa May, dat het haar taak is to deliver on the brexit, is precies dat: een poging de sublieme volkswil te vertalen in een doorgerekende deal.

Wedergeboorte

Maar nu de kwadratuur van de cirkel waarmee May het Lagerhuis over de streep hoopte te trekken vorige maand zo televisiegeniek is weggestemd, staan de Britten opnieuw voor de vraag: keren we op onze schreden terug of vluchten we nog verder vooruit? Wie ook maar een beetje weldenkend is bepleit het eerste - en opteert voor uitstel of een tweede referendum. Tony Blair: “Het is niet meer dan redelijk, een tweede referendum.”

Redelijk, ja inderdaad, maar de geschiedenis leert dat mensen die de smaak van het sublieme te pakken hebben nauwelijks nog voor rede vatbaar zijn en een onweerstaanbare aandrang hebben om op de eerste salto mortale een nieuwe te laten volgen. Zie de cascade van voldongen feiten die samen de Franse Revolutie vormen en de escalatie-orgie waarmee in augustus 1914 de Eerste Wereldoorlog begon.

Wie wil beoordelen wat er rond de brexit gebeurt, moet beseffen dat in het Lagerhuis de calculerenden ver in de meerderheid zijn - alleen de 5 à 7 procent van de leden die tot de lunatic fringe van de harde brexiteers gerekend worden zijn bereid tot een sublieme sprong in het duister. Of, zoals hun voorman Jacob Rees-Mogg het uitdrukt, tot een ‘wedergeboorte’.

Beeld Colourbox

Welbegrepen eigenbelang

De calculaties van de calculerende 95 procent leiden tot uiteenlopende, moeilijk verenigbare, uitkomsten. Wel diende een coalitie van Tory backbenchers en Labour een amendement in om een no deal brexit onmogelijk te maken, in een poging om van de brexit een ‘gewone’ in plaats van een sublieme kwestie te maken. Het amendement werd weliswaar aangenomen, maar heeft alleen een adviserende, en geen wetgevende functie.

Hoe groot onder de bevolking de steun voor een no deal klifsprong is, valt moeilijk te zeggen. Peilingen suggereren dat een kleine meerderheid nu tegen de brexit zou stemmen. Maar zowel de verkiezing van Trump als het brexitreferendum hebben laten zien dat de sublieme stem zich niet goed in opiniepeilingen laat vangen en alleen op het moment suprême - in het stemhokje - uit de fles komt.

Als het tot uitstel of een tweede referendum leidt, zal alleen al het feit dat de calculeerders dit hebben afgedwongen het radicalisme in de hand werken, extra aangeblazen door pogingen het plebs in te peperen wat hun ‘welbegrepen eigenbelang’ is. Het gezicht van de Britse revolutie van 2019 is niet een met klinkers gooiend geel hesje, maar een in de afzondering van het stemhokje Tell them again-denkende sappelaar die voor no deal stemt omdat hij een ongewisse toekomst prefereert boven de zekerheid van een marginaal bestaan. 

Psycholoog en historicus Eelco Runia (1955) schreef ‘Genadezesjes. Brieven uit de moderne universiteit’ en ‘Het Srebrenicasyndroom. Hoe een historisch trauma nagespeeld in plaats van opgehelderd werd”.

Lees ook:

De Britten blijven bij hun brexit: ‘We willen ons land terug’

Het risico dat de brexit in chaos eindigt, is aanzienlijk. Maar kiesdistrict Havering, in het noordoosten van Londen, staat onverkort achter zijn keuze voor vertrek uit de EU. ‘We want to be out, zo simpel is het’.

Wat betekent het vertrek uit de EU voor de Britten? ‘De brexit heeft alles gebroken’

Wat betekent het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU in de praktijk? Een Brits gezin in Amsterdam en Nederlanders in Birmingham over wat het met hen doet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden