Waarom Jezus blijft ontroeren

Ondanks alle ontkerkelijking blijven beeldend kunstenaars en componisten gefascineerd door de figuur van Jezus Christus. Godsdienstfilosoof Wessel Stoker legt uit waarom.

Edo Sturm

Onlangs werd in het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ de ’Seven Last Words from the Cross’ van de Schotse componist James MacMillan uitgevoerd. Dit werk voor koor en orkest uit 1993 is gebaseerd op de zeven korte zinnen die Christus aan het kruis uitsprak. MacMillan kreeg de opdracht van de BBC, die de stukken in de Goede Week, voorzien van beelden, op televisie uitzond.

„Het werk”, zo schreef Trouw, „laveert tussen klankerupties en haast ondraaglijke stiltes. Groots voorgedragen zanglijnen worden afgewisseld met mysterieus geprevel, gefluister en geschreeuw. Een hedendaags meesterwerk van grote allure.”

Ook in een tijd van ontkerkelijking had de BBC kennelijk behoefte aan nieuw werk voor de Goede Week. Ook in een tijd van ontkerkelijking waardeerde het Amsterdamse publiek dit kunstwerk bijzonder: de Schotse componist, die het koor en orkest zelf dirigeerde, oogstte een ovationeel applaus. Hoe kan het dat ondanks alle secularisatie de figuur van Jezus Christus niet naar de achtergrond verdwijnt?

„Jezus is een archetype geworden”, zegt Wessel Stoker, godsdienstfilosoof en sinds januari hoogleraar esthetiek aan de Vrije Universteit. „Zoals de figuur van Odysseus symbool staat voor de reizende mens op zoek naar zijn bestemming, zo is de figuur van Jezus het archetype in onze cultuur geworden van het onschuldige slachtoffer van onrechtvaardig lijden.”

En dat dit symbool uit de christelijke traditie geplukt is, maakt niet uit? „Nee. Tot de Middeleeuwen was er sowieso geen onderscheid tussen religie en kunst. Dat werd mooi uitgedrukt door het bekende adagium: God is het Goede, het Schone en het Ware.” Sinds de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900) God dood verklaarde, is deze eenheid duidelijk verbroken. „Zijn gedachtegoed had zoveel invloed dat men nu spreekt over kunst na de dood van God.”

Desondanks doet die post-nietzscheaanse kunst uitvoerig beroep op de figuur van Christus. Stoker, die vanuit de theologie naar kunst kijkt, meent dat er verschillende manieren zijn waarop kunstenaars de kruisdood van Christus in hun werk laten terugkomen. „Dat gebeurt binnen de kaders van het christendom, of erbuiten.” De muziek van Olivier Messiaen (1908- 1992) is een voorbeeld van de eerste werkwijze. „Voor Messiaen is de muziek nog steeds voertuig voor religieuze ervaringen. Voorzover ik het kan beoordelen, geldt dat ook voor de Schotse componist James MacMillan.”

Er zijn ook veel kunstenaars die buiten de traditie van het christendom staan en toch een beroep doen op Jezus Christus. Stoker: „Niet om een religieuze ervaring uit te drukken of op te roepen maar omdat de figuur van Christus de mogelijkheid tot identificatie biedt.”

Stoker toont een afbeelding van een beeldhouwwerk. Het is een tien- of elfjarig kind dat gedragen wordt door een volwassene. Onduidelijk is aan wie de handen toebehoren, want de volwassene mist hoofd en schouders. „Heb je een idee wat dit is?”

Het beeld lijkt een piëta, maar is het er ook werkelijk een? Traditioneel toont een piëta ons Maria met het dode lichaam van haar Zoon op schoot. Het benadrukt de klacht van Maria vlak na de gruwelijke dood van haar zoon. Stoker herinnert eraan dat we deze scène in de Bijbel niet tegenkomen. De piëta is pas in de tiende eeuw aan de geloofstraditie toegevoegd. „Voor de katholiek heeft dit mede-lijden van Maria met haar zoon een diepere betekenis, zij wordt namelijk gezien als medeverlosseres. Zo lijdt Maria met haar zoon ter wille van de verlossing.”

Stoker wijst op het beeld zonder hoofd. „Deze piëta van Glyn Williams staat in de kathedraal van Worcester. Doordat de moeder niet meer zichtbaar is, richten we onze aandacht alleen op het dode kind.”

Williams, zo vertelt Stoker, was begin jaren tachtig geraakt door beelden die hij dagelijks op televisie zag van de burgeroorlog in Libanon. „Geschokt door het menselijk lijden maakte hij deze ’Pietà’. Aanvankelijk met hoofd. Pas later heeft Williams het hoofd eraf gezaagd, waardoor de piëta een nieuw effect krijgt: het gaat niet meer om de smart van de moeder maar om de tragedie van mensen die gewelddadig om het leven komen. Het is opmerkelijk dat de leiding van de kathedraal van Worcester dit beeld bij uitstek geschikt vindt om de dood van Jezus te gedenken.”

Die dood kun je ook aan de kaak willen stellen, zegt Stoker. Hij toont een schilderij van de Mexicaanse schilder José Clemente Orozco (1883-1949). Deze gekruisigde Christus is eerder afschrikwekkend dan ontroerend. „Hier is het Schone, het Goede en het Ware ver uit elkaar getrokken. Nee, dit schilderij is niet schoon, zo is het ook niet bedoeld. Orozco maakte de beide wereldoorlogen bewust mee. Begaan met de door oorlog en sociale ellende vermorzelde mens protesteert deze Christus tegen de valse lijdensmystiek die onrecht in stand houdt.”

Een archetype is ook bruikbaar om ergens tegen te protesteren? „Zeker. De functie van zo’n archetype is dat het de kunstenaar helpt afstand te nemen van de onmiddellijkheid. Volgens Orozco zijn interpretaties van Jezus’ kruisdood altijd verkeerd als ze gebruikt worden om onrecht in stand te houden.”

Zoals? „Ook in naam van het christendom is veel geweld gepleegd, denk aan de kruistochten. Onder invloed van een heerszuchtige God hebben mannen vrouwen eeuwenlang onderdrukt.”

Hoe protesteert deze Christus daartegen? „Hij heeft met een bijl het kruis omgehakt. Het ligt naast een tempelzuil en een boeddhabeeld, de symbolen van de religie. Orozco lijkt te zeggen: Christus kan niet worden misbruikt om de machten te ondersteunen die mensen kruisigen.”

„Op welke manieren de kunstenaar het archetype van Jezus ook gebruikt, de functie is telkens dat een bepaalde maatschappelijke context afgezet wordt tegen de valse lijdensmystiek. Dat zorgt ervoor dat de kijker of de luisteraar geraakt, geschokt, ontroerd wordt. Of verontwaardigd raakt. Het beeld of het muziekstuk blijft zo op zijn netvlies staan of in zijn gehoor hangen. En zijn inzicht wordt verdiept in een van de drama’s die elk mensenleven kent.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden