Waarom is sommige muziek zo mooi?

Veel mensen voelen zich in hun ziel geraakt door muziek. Maar waar zit die ziel dan?

Als muziekjournalist word je ervoor betaald om onder woorden te brengen waarom muziek je raakt. Maar mede namens alle collega's wil ik hier best toegeven dat het eenvoudigweg niet altijd lukt om goed uit te leggen waarom iets prachtig is. Soms is het prachtig omdat het nu eenmaal prachtig is.

Misschien is dat ook wel de clou: sommige muziek lijkt zich aan het domein van de woorden en de formuleringen te onttrekken, en op een dieper niveau binnen te komen, waar ze 'iets' met ons doet. Ze spreekt rechtstreeks tot onze ziel, zijn veel mensen dan geneigd te zeggen.

Maar ja, de ziel, dat is natuurlijk nogal een glibberig concept. Een machteloze term om te verhullen dat je eigenlijk met je mond vol tanden staat; wie in vervoering raakt, en dat niet helemaal thuis kan brengen, die zoekt de verklaring automatisch in een deel van zichzelf dat ook al niet goed aan te wijzen valt: de ziel.

Vroeger, in christelijker tijden dan de onze, was het een stuk duidelijker wat de ziel behelsde: dat was het deel van ons dat ons onsterfelijk maakte, onze verbinding met de eeuwigheid. Dat die verbinding voor velen is doorgesneden, wil niet zeggen dat we die niet missen. Misschien projecteren we dat gemis wel een beetje op muziek, liefst van oorsprong religieuze muziek: de 'tijdloze' klanken van Bach zijn bijvoorbeeld favoriet dweepmateriaal. Al is ook dat woord, tijdloos, weer een slag in de lucht: als sterveling weet je per definitie niet wat tijdloos zal blijken te zijn.

Maar op de zoektocht naar de verhouding tussen muziek en ziel kom je allereerst uit bij het genre dat ernaar genoemd is: soul. Want als er ooit veel over de ziel werd gezongen, dan wel door zwarte Amerikaanse zangers in de jaren zestig.

Het enige probleem: het blijft zo onduidelijk wat ze daarmee bedoelen. Ben E. King probeerde het ooit wel onder woorden te brengen, in het nummer 'What is Soul'? Zijn antwoord begint veelbelovend: 'So few people really know. It's deep within us, it doesn't show. A soul is something that comes from deep inside. But a soul is a something that you can't hide.' Toch blijken dat even later doorzichtige openingszinnen te zijn geweest, bedoeld om een meisje te verleiden: 'Touch my hand and warm your soul'.

Zijn avontuurtje is Ben E. King natuurlijk gegund, maar er moet toch ook iets diepers over te zeggen zijn? Nou, binnen de soulmuziek eigenlijk niet. Het genre werd geboren, zo wil de legende, toen Ray Charles het traditionele 'I got religion' omwerkte tot 'I got a woman', en in zijn kielzog een hele generatie gospelzangers over meisjes in plaats van over God begonnen te zingen. De term soul, zo verzekeren ons de etymologen van het genre, die stamt ook niet uit de theologie; het was in de jaren vijftig slang waarmee zwarte Amerikanen zich als groep onderscheidden. Als er iets is dat ons juist géén blik gunt op tijdloze waarheden, of op de eeuwige ziel, dan wel de aardse soulmuziek.

Of, via een omweg, toch wel? Want we hebben het tot nu toe alleen gehad over muziek die onze ziel streelt. Maar het omgekeerde is natuurlijk ook voorstelbaar: dat muziek onze ziel bederft.

Dan hebben we het niet alleen over die goddeloze soulzangers. Binnen de zwarte populaire muziek barst het van de legendes over muzikanten die hun ziel aan de duivel verkochten - het liefst 's nachts op een verlaten kruising, zoals bluesman Robert Johnson. En de muziek die ze vervolgens maakten, die had, zo willen de verhalen, een kwalijke invloed op de gesteldheid van de luisteraars. Veel bluesnummers gebruiken het zogeheten tritone-interval, dat in de klassieke Europese muziektheorie bekend stond als de diabolus in musica - de 'duivel in de muziek'.

De paniek die de 'duivelse' zwarte popmuziek in sommige kringen veroorzaakte, daar kan je nu maar het beste om glimlachen. Net zoals we nu glimlachen om Plato, die een paar millennia geleden in zijn ontwerp voor een ideale staat al voorstelde om bepaalde toonladders te verbieden, omdat die volgens hem de burgers maar weekhartig zouden maken. En, wat een toeval: laat het nou net Plato zijn die vaak beschouwd wordt als de aartsvader van het christelijke concept van de onvergankelijke ziel, waar wij nog zo moeilijk onze vinger op kunnen leggen.

Dus blijft de vraag op tafel liggen: kan muziek onze ziel aanraken? Misschien hebben we daar een ander modewoord uit de jaren zestig bij nodig: vibrations, trillingen. Terwijl Ben E. King in 1967 een meisje probeerde te verleiden, zat Brian Wilson, het brein van de Beach Boys, gefrustreerd in de studio. In zijn hoofd hoorde hij de contouren van zijn meesterwerk, 'Smile'. Maar het wilde maar niet. Op een gegeven moment stuurde Wilson het voltallige orkest dat hij had ingehuurd weer naar huis. Niet omdat ze zo slecht speelden, maar omdat ze bad vibes uitstraalden.

Hersenspinsels van een muzikant die op dat moment toch al in paranoia aan het wegglijden was? Ongetwijfeld. Maar misschien niet alleen dat. Want Wilson was bepaald niet de enige die op een bijna mystieke manier over trillingen kon praten. Zijn tijdgenoot, jazzmuzikant Sun Ra kon er ook wat van, als hij niet aan het raaskallen was dat hij van een vreemde planeet naar de aarde was gezonden.

Maar de traditie begon al ver voor Plato, bij de Griekse filosoof Pythagoras. Die beschreef voor het eerst hoe snaren van verschillende lengtes op verschillende manieren trilden, en zo verschillende geluiden produceerden. Omdat alles in beweging is, maakt alles in deze wereld muziek, of je die nu kunt horen of niet: de 'muziek van de sferen', noemde Pythagoras dat. Heeft dat iets met de ziel te maken? Misschien niet met de ziel van Plato en van de christelijke leer, de onvergankelijke ziel die ons onsterfelijk maakt.

Maar laten we Plato even terzijde schuiven en bij zijn leerling Aristoteles te rade gaan. Die beschreef de ziel in iets aardsere, meer seculiere termen: als datgene wat alle levende wezens gemeen hebben.

En wat alle levende wezens gemeen hebben, is dat ze trillingen veroorzaken, en dus geluid maken. Dat ontdekte componist John Cage toen hij in 1951 een geluidsdichte kamer op de universiteit van Harvard bezocht. Hij hoorde daar toch nog twee geluiden: een hoog en een laag geluid. Het eerste was afkomstig van zijn zenuwstelsel, het tweede van het bloed dat door zijn aderen stroomde, legden de wetenschappers hem uit.

Stilte bestaat niet, niet zolang we nog in leven zijn. Misschien is dat wel een werkbaar begrip van de ziel: hij zit niet op een aanwijsbare plaats, maar hij bestaat erin dat we trillen.

Ook zo'n opvatting produceert natuurlijk zijn bezorgde moraalridders. Want we trillen niet alleen, we trillen ook mee. Eind achttiende eeuw begonnen medici voor het eerst de fysieke effecten van muziek te beschrijven. De trillingen van sommige klanken zouden een reactie veroorzaken in ons zenuwstelsel, en tot waanzin leiden.

We horen de echo van die onderzoeken terug bij de nazi's, die de jazzmuziek als entartete Musik beschouwden. Maar ook bij jazzmuzikant Sun Ra: "Mensen zijn antennes en luidsprekers", zei hij. "Ze zijn ook instrumenten want ze hebben een kloppend hart, dat is een trommel. Ze hebben ook trommelvliezen, daar zitten snaren in, dus ze hebben eigenlijk harpen aan beide kanten van hun hoofd. Als je bepaalde harmonieën speelt, dan trillen die snaren in hun oren, en raken ze verschillende zenuwen in het lichaam aan."

Mensen zijn zelf muziek, kortom. Daarin zit hun ziel. Het blijft natuurlijk vaag. Maar wie in het seculiere tijdperk nog op zoek is naar een gospel, naar balsem voor de ziel, die zou behalve Bach ook eens de Beach Boys op kunnen zetten: uit de periode toen Brian Wilson nog lekker meetrilde met de wereld om hem heen, en dat levensgevoel samenvatte in de meezinger 'Good Vibrations'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden