Waarom is Medea zo slecht?

Twee filosofen, Sebastien Valkenberg en Ger Groot, schrijven op deze plaats om beurten een polemische column. Reageer op www.trouw.nl/meer.

’Medea doodt haar kinderen uit liefde,’ lees ik vorige week in deze krant – en ik ben onmiddellijk gealarmeerd. Doden uit liefde: dat riekt meestal naar een gotspe. En zo is het ook hier. Medea is de Griekse heldin die, uit ontsteltenis over het huwelijksverraad van haar echtgenoot Jason, de kinderen vermoordt die ze van hem heeft.

Euripides schreef er een tragedie over, het Noord Nederlands Toneel gaat die opvoeren en regisseuse Ola Mafaalani zet haar neer als een vrouw die overloopt van liefde.

Dat is een misverstand, dat misschien wel wortelt in het woord ’heldin’. De hoofdfiguren van Griekse drama’s zijn meestal niet de morele voorbeeldfiguren die wij er graag van maken. Wij willen rolmodellen, exempels van deugd waaraan misschien wel een vlekje zit, maar die toch bewonderenswaardig blijven. Want wij geloven hartstochtelijk in het goede in de mens – en meer nog: het goede in de vrouw.

De christelijke traditie is daar ongetwijfeld in belangrijke mate debet aan. Het Nieuwe Testament leerde dat de wereld er beter op zou worden als mensen hun goede bedoelingen zouden mobiliseren. En de late middeleeuwen begonnen dat goede vooral in de vrouw te zoeken: de troubadours in hun ’dame’, de franciscanen in hun Maagd.

Gaandeweg is de Europese cultuur van die twee denkbeelden overtuigd geraakt en daarom shockeert Medea zo. Zij is geobsedeerd door haar eigen gekwetstheid en offert daaraan haar eigen kinderen op. Geen goedheid maar een demon bezit haar, zoals dat zo vaak bij de Griekse helden het geval is.

Oedipus, Antigone, Orestes: moreel deugen ze geen van allen en toch zijn zij ’de held’. Dat het er in het leven inderdaad zo aan toe gaat wist het Griekse pessimisme nog te onderkennen.

Medea pleegt misschien wel de ergste misdaad waartoe een moeder in staat is. Dat kan niet waar zijn, zegt het moderne optimisme, en dus zoekt het verklaringen, begrip en uitvluchten. Het feit dat zij van haar obsessie twee kinderen het slachtoffer maakt, verdwijnt daarbij stilzwijgend naar de achtergrond.

En dan krijgt die moderne, psychologische poging tot begrip een cynisch staartje. Terwijl zij Medea’s eer redt door van haar een morele heldin te maken, verklaart zij al wie haar omgeven van ondergeschikt belang. Met de ontrouwe Jason had toch al bijna niemand medelijden. Maar het onrecht dat zij haar kinderen aandoet, wordt daarmee eens te schrijnend. Zij worden de collateral damage van Medea’s radeloosheid.

Zo wordt de verschrikking van de misdaad de maat van de beklagenswaardigheid van de dader. Bleef dat tot het toneel beperkt, dan was er hoogstens sprake van een cultureel misverstand. Maar de werkelijkheid haalt de kunst in. Bekijk de reacties op de trieste gevallen van kindermoord die Nederland van tijd tot tijd opschrikken en zie hoe verschillend daarover wordt bericht wanneer de dader de vader dan wel de moeder blijkt te zijn.

In het eerste geval is de ontsteltenis zo heftig als ze hoort te zijn. Maar in het tweede geval gebeurt er iets anders. Onmiddellijk klinken de stemmen op die de moeder beklagen over het leed dat haar tot deze daad gebracht móet hebben. Een hele Medea-maffia van psychologen, hulpverleners en zelfs filosofen staat klaar om haar beweegredenen te doen begrijpen.

De schuld die de vader draagt, is massief: iedere poging tot verklaring geldt hier als slechte smaak. Maar schuld wordt de moeder des te minder aangerekend naarmate haar misdaad verschrikkelijker is.

Vrouwelijke, laat staan moederlijke misdaad kan niet echt zijn: daar is de Europese cultuur onwillekeurig van overtuigd geraakt. Over het beklagenswaardige lot van de kinderen heeft al snel niemand het meer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden