Interview

‘Waarom is incest verboden als het gebeurt tussen twee volwassenen die het allebei willen?’

Psycholoog Debra Lieberman.

Gevoelens van weerzin vormen vaak een basis voor politieke en rechterlijke beslissingen. Volgens psycholoog Debra Lieberman is die emotie echter een slechte raadgever.

Wij mensen hebben het vermogen om weerzin te voelen. Het borrelt omhoog als we worden geconfronteerd met rot fruit, of pus. Ook zijn er allerlei seksuele activiteiten waarvan we gruwen. Op die manier vervult walging een evolutionaire functie: het leert ons om op onze hoede te zijn. Maar het gaat verkeerd wanneer we ‘vies’ verwarren met ‘verkeerd’, zegt psycholoog Debra Lieberman.

Ze voegt daarmee een belangrijk moreel element toe aan het denken over weerzin. In ‘Objection’ betoogt Lieberman dat dit gevoel is doorgedrongen in het recht en de politiek: beleidsmakers gebruiken het om kwetsbare groepen uit te sluiten, aanklagers om verdachten te laten veroordelen, rechters om hun oordeel kracht bij te zetten. Weerzin is nuttig als iets onze kansen op overleving en voortplanting bedreigt, aldus Lieberman, maar we mogen ons niet door die primitieve emotie laten leiden om handelingen te verbieden en mensen te bestraffen.

U stelt dat weerzin een rol speelt bij het maken van wetten.

‘“Lange tijd waren er wettelijke regels en bepalingen die homoseksualiteit strafbaar stelden. In veel landen is dat nog altijd het geval. Waarom? Alleen doordat weerzin tegen een sekspartner van het eigen geslacht zijn weg heeft gevonden in het strafboek.”

Dus kunnen we onze weerzin ook opzijschuiven; homoseksualiteit is in steeds meer landen geaccepteerd.

“Dat klopt. Vaak helpt het als een benadeelde groep groter en zichtbaarder wordt. Dat is gebeurd toen homo’s uit de kast kwamen. Opeens konden je collega’s of buren homoseksueel zijn. Zo’n besef kan in korte tijd leiden tot tolerantie. Ook veel conservatieve gelovigen die het idee van homoseksualiteit nog altijd afstotend vinden, vinden het geen bezwaar dat het wordt toegestaan.

“Zij hebben dan een stap vooruit gemaakt in hun denken. Voor hen is homoseksualiteit zoiets geworden als hoe anderen aankijken tegen gestoofde tomaten: je kunt gestoofde tomaten vies vinden, maar als er mensen zijn die ze wél lekker vinden, nou ja, dan ga je gestoofde tomaten niet verbieden en mensen bestraffen die ze eten. Legalisering van gestoofde tomaten, zo begrijpt iedereen, betekent ook niet dat iedereen ze ineens lekker moet vinden of gaat eten. En inderdaad, toen homoseksualiteit uit de criminele sfeer werd gehaald, stonden er niet opeens hordes heteroheren klaar om eindelijk onbekommerd de herenliefde te gaan bedrijven. En datzelfde geldt natuurlijk voor incest.”

Pardon?

“Waarom is incest verboden als het gebeurt tussen twee volwassenen die het allebei willen?”

Ehm..., nou...

“Hier wordt het iets ongemakkelijker, hè? U en ik kunnen vinden dat homoseksualiteit niet in het strafrecht thuishoort, maar incest?!

“Kent u die geruchtmakende zaak in Duitsland? Een jongen werd geboren in een probleemgezin en al op jonge leeftijd geadopteerd, waarna hij opgroeide zonder contact met zijn biologische familie. Hij was 24 jaar toen zijn moeder overleed, waarna hij zijn zusje ontmoette dat hij nog nooit eerder had gezien. Ze kregen een relatie en daar kwamen vier kinderen uit voort. De man kreeg daarvoor een gevangenisstraf. Maar ik vraag u: waarom is de seksuele relatie tussen deze twee volwassen gezinsleden illegaal?”

Omdat er verhoogde kans is op afwijkend nageslacht?

“Maar mocht het dan wel als ze anticonceptiemiddelen hadden gebruikt? Twee van hun kinderen hadden inderdaad gezondheidsproblemen, waarschijnlijk door de genetische verwantschap met hun ouders, maar de andere twee niet. Trouwens, vindt u dat echt een geldig argument? Vrouwen boven de 40 hebben ook een verhoogde kans op afwijkingen bij hun kinderen. Mogen zij dan ook geen kinderen meer krijgen?”

Incest is altijd illegaal, want we voelen instinctief een sterke afschuw van seksueel contact met onze familieleden. Er is een diep besef dat we dit nooit mogen goedkeuren.

“Precies! Die afschuw is onderdeel van ons biologisch mechanisme om inteelt te voorkomen. Dat mechanisme zien we ook bij andere dieren, maar het is niet altijd waterdicht. Kennelijk gebeurt het soms dat we in ons volwassen leven seksueel opgewonden raken van een naast familielid, en niet alleen als ze vanaf de geboorte gescheiden zijn. We zien het bij vaders en dochters, maar het komt ook voor tussen broers en zussen, en soms tussen moeders en zonen.

“Als we horen over dergelijke gevallen doet het de meesten van ons gruwen. Het is dan ook heel gemakkelijk om te bepalen dat alle seksuele contacten tussen familieleden verkeerd en immoreel zijn en dat we het moeten bestraffen. Ik ben het daar niet mee eens wanneer het gaat om volwassenen die dat doen met beider instemming.”

Daar staat u vast alleen in.

“Nee hoor. Naar aanleiding van deze zaak stelde de Duitse Ethische Raad destijds dat de criminalisering van seksuele relaties tussen volwassen broers en zussen ertoe leidt dat hun fundamentele vrijheden worden geschonden. De raad adviseerde om de wet te versoepelen.”

En waarom zou u dan pedofilie niet ook tolereren?

“Juridisch en psychologisch gezien zijn kinderen niet in staat om toestemming te geven. Ik heb het hier dus uitdrukkelijk níet over seksueel misbruik van kinderen of over dwang.”

Maar het verbod op incest tussen volwassen familieleden wilt u opheffen wanneer het plaatsvindt met wederzijdse toestemming?

“Inderdaad. Waarom zou je onder die voorwaarden welke seksuele relatie dan ook verbieden? Als we het schrappen uit het strafboek, zullen broers en zussen heus niet massaal met elkaar het bed induiken.”

In haar boek bespreekt Debra Lieberman de neiging van politici om in te spelen op onze gevoelens van afschuw. Ze verwijst naar studies die aantonen dat het opwekken van gevoelens van weerzin een negatieve houding ten opzichte van immigranten stimuleert. Zoals een Nederlands onderzoek uit 2014, waarbij deelnemers foto’s zagen van maden op een stuk vlees of van een man wiens ingewanden openlagen na een ongeval. Hoe sterker de walging, hoe groter de kans om immigratie af te keuren. Dergelijke studies tonen volgens Lieberman dat het voor kwetsbare groepen gevaarlijk wordt zodra we ons afgrijzen meenemen in de politiek.

Hoe spelen politici in op ons gevoel van weerzin?

“President Trump sprak over immigranten uit shithole countries (‘strontgatlanden’). Dus om te zeggen dat mensen uit bepaalde landen afschuwelijk zijn, gebruikt hij zelfs afschuwelijke taal! Trump speelt in op het idee dat deze mensen gebruik zullen maken van onze middelen en voorzieningen. Daarmee doet hij hetzelfde als chimpansees. Bij chimpansees zie je de neiging om alert te zijn op indringers die de hiërarchie en rust kunnen verstoren. Zodra ze het idee hebben te worden bedreigd, slaan de mannetjes erop los.

“Wij zien datzelfde mechanisme in onze soort onbewust terug in onze neiging om wantrouwend te zijn als anderen aanspraak willen maken op onze rijkdom. Daarom bewaken we onze grenzen, zoals mannetjeschimpansees dat doen, en zodra we een gevaarlijke groep ontwaren, gaan we er achteraan. Welke groep is dan het eerst slachtoffer? Niet de eigen familie natuurlijk, en ook niet mensen met status en macht. Nee, het zijn de buitenstaanders of mensen met de laagste maatschappelijke waarde.”

Wat heeft weerzin hiermee te maken?

“Zelfs wanneer we ons louter ophouden met mensen met een lagere sociale waarde, kan onze eigen waarde dalen. Daarom laten we graag merken dat wij niet zijn zoals zij. Dat kan door weerzin op te wekken. Zo kun je aan anderen makkelijk laten blijken dat je niets met ze te maken hebt. Als de jacht op een groep is geopend en jou wordt gevraagd of jíj allochtoon bent, of homo, of ze vragen of jíj vlees eet of rookt, dan zeg jij: Wie, ik?! Oh, nee! Bah, natúúrlijk niet! Weerzin zorgt ervoor dat je je scherp kunt afzetten tegen een gemarginaliseerde groep die als zondebok wordt aangemerkt.

“Trump schetst immigranten dan ook als een bedreiging voor onze veiligheid en daarom moeten deze mensen buiten worden gehouden, terug in hun shithole countries waar ze horen. Trump heeft het brein van een holbewoner.”

Als bepaalde gedragingen of groeperingen zoveel afkeer oproepen bij een groot deel van de bevolking, waarom is het dan verkeerd om daartegen op te treden?

“Onze persoonlijke gevoelens van afkeer mogen een ander niet beperken in zijn vrijheid. Stel dat ik foie gras weerzinwekkend vind. Dan is het aan mij om geen foie gras te eten. Waarom zou ik dan mensen mobiliseren die foie gras eveneens afschuwelijk vinden om ervoor te strijden dat foie gras illegaal wordt, zodat niemand nog foie gras mag eten, zoals in sommige landen is gebeurd?”

Omdat eenden en ganzen op gruwelijke wijze worden vetgemest.

“Akkoord, wrede behandeling van dieren is een goed argument om bepaalde soorten voedsel niet te eten. Maar ik geloof dat je dan bepaalde praktijken in de voedingsindustrie moet verbieden, niet het voedsel.

“Afkeer kan nooit op zichzelf een goede reden zijn om mensen te bestraffen en hun vrijheid te ontnemen. We zullen aanvullende redenen moeten vinden om wetgeving of politieke actie te rechtvaardigen. Weerzin is een kwaadaardige emotie die tot doel heeft om anderen te criminaliseren. Bedenk dat niet heel lang geleden Duitsers massaal oordeelden dat Joden weerzinwekkend waren, en Bosnische Serviërs wilden een etnische zuivering van Kroaten, en in Myanmar worden moslims opgejaagd. Dat is waar breed gedeelde persoonlijke weerzin toe kan leiden zonder noodzaak van een rationele onderbouwing.”

Hoe moeten we dan reageren als iets onze afkeer oproept?

“Als je het walgelijk vindt om de lakens te delen met je broer of zus, doe het dan niet. Vind je het walgelijk om foie gras te eten, doe het dan niet. We zullen een aantal van onze wetten moeten herzien, zodat we toleranter en vrijer zijn.”

Hoe worden we toleranter?

“Door kennis te maken met gecriminaliseerde mensen, zoals is gebeurd bij homoseksuelen. Onderwijs is ook belangrijk. Op school kun je leren over andere ideeën en culturen, maar ook over hoe onze hersenen werken en waarom we zijn zoals we zijn. Dan leren we dat wij mensen beschikken over het vermogen om logisch na te denken, te redeneren en argumenten te vinden. We beschikken over een zee van kennis waarop we kunnen voortbouwen. Wij hoeven ons niet te laten leiden door biologische emoties en instincten, zoals afschuw, om onze samenleving vorm te geven. Dan leren we dat het verkeerd is om het wél te doen, omdat we weten dat walging vaak wordt gebruikt om anderen te marginaliseren, uit te sluiten en op te jagen.”

Omslag ‘Objection’

Psychologe dr. Debra Lieberman (45) doceert aan de Universiteit van Miami in Fort Lauderdale. Ze geeft daar leiding aan het Laboratorium voor Evolutie en Menselijk Gedrag. Ze bestudeert vooral verwantschap, emoties en moraliteit.

Met jurist Carlton Patrick schreef ze ‘Objection: Disgust, Morality and the Law’, volgens een recensent ‘een soms grof, maar altijd boeiend verslag’ van hoe weerzin zich heeft ontwikkeld van een psychologisch fenomeen tot onderdeel van onze ethiek.

Debra Lieberman Carlton Patrick
Objection. Disgust, Morality, and the Law
Oxford University Press; 264 blz. £ 18.99

Lees ook:

Shithole? Ho eens even, ik dacht het niet!

De opmerking van Donald Trump over Haïti, El Salvador en Afrikaanse landen - dat het ‘shithole countries’ zijn - leidt over de hele wereld tot ophef. Heel wat mensen hebben inmiddels gereageerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden