Waarom is etnische registratie een probleem in Nederland?

Burgemeester van Amsterdam Eberhard van der Laan op bezoek bij een basisschool in Amsterdam Zeeburg. Beeld ANP

Stop met de registratie van allochtonen, zegt de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling. Veel wetenschappers vinden dat te vroeg. 'Blikvernauwend of stigmatiserend? Welnee!'

Heeft de allochtoon zijn langste tijd in Nederland gehad? Het zou zomaar kunnen. Nieuwkomers zijn er altijd geweest, ze heetten alleen anders. Gastarbeider, buitenlander of migrant.

Niet meer categoriseren
De 'allochtoon' deed pas in 1989 zijn intrede toen de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid naar een neutrale term zocht om groepen in de samenleving te categoriseren.

Het begrip kreeg vervolgens handen en voeten toen het Centraal Bureau voor de Statistiek er een definitie aan hing. Een allochtoon is iemand met minstens één in het buitenland geboren ouder. Dat was handig: het bevolkingsregister hield die gegevens bij.

Daar wil de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling nu vanaf. De overheid moet stoppen haar inwoners in te delen in autochtonen en allochtonen, adviseerde de RMO vorige week.

Ook de categorieën 'westers' versus 'niet-westers' en 'eerste en tweede generatie' zouden moeten vervallen. De overheid zou dit ook niet meer mogen registreren. Dat wil zeggen, het geboorteland van de ouders hoort niet thuis in de bevolkingsadministratie. Het etnisch voorkeursbeleid is verlaten en daarmee heeft de registratie volgens de RMO zijn grond verloren.

Registratie blijft nodig
Dat gaat Han Entzinger, hoogleraar integratie- en migratiestudies aan de Erasmus Universiteit, te ver. Entzinger, in 1989 medeauteur van het WRR-rapport dat het begrip allochtoon introduceerde, pleitte er de laatste tijd weliswaar voor om de etnische bril af te zetten en niet meer alle maatschappelijke problemen op deze manier te categoriseren, maar vindt dat de RMO nu te star redeneert.

"De tegenstelling is te pas en te onpas gebruikt, het onderscheid is vaak veel te grofmazig, maar je moet ook weer niet het kind met het badwater weggooien. De raad doet nu net of die etnische herkomst er niet meer toe doet, of er geen problemen meer uit voortkomen.

"Als we niet meer registreren, weten we ook niet hoe het gaat met, zeg, de criminaliteit onder Marokkaanse jongeren. En zijn we ook niet in staat indianenverhalen door te prikken. Registratie is ook nodig om de voortgang van de integratie bij te houden."

Invloed van etniciteit
Die mening wordt in het wetenschappelijke veld breed gedragen. Meten is weten, zeggen sociologen, onderwijskundigen of criminologen. En als je het niet meer meet, weet je ook niet meer wat de invloed is van etniciteit.

Daarbij is iedereen zich bewust van de nadelen en valkuilen. Van het risico van stigmatisering. Van het gevaar alles op het conto van de etniciteit te schrijven. En ook hoe frustrerend de categorisering voor de integratie is. Immers: een allochtoon blijft per definitie altijd een allochtoon. Maar toch.

"Kijk, ik maak dankbaar gebruik van die cijfers", zegt Jan Rath, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam in het onlangs verschenen NIDI-rapport 'De etnische bril'. "Maar je zou het eigenlijk niet moeten doen, die etnische categorieën."

Niet stigmatiserend
Criminoloog Henk Ferwerda heeft er minder problemen mee. "Blikvernauwend of stigmatiserend? Welnee. Als je alle factoren kunt laten meespelen, kun je bepaald gedrag beter duiden. In ons werk gaat het altijd om een heel conglomeraat aan factoren. Geslacht, woonplaats, leeftijd, maar ook etniciteit.

"Soms zijn uitkomsten ontluisterend. Dan blijkt bijvoorbeeld dat Antillianen in bepaalde criminaliteitsstatistieken oververtegenwoordigd zijn. Is dat dan stigmatiserend? Nee. Sterker nog, als je het niet weet, kunnen mensen dingen beweren die niet kloppen."

Geen moeite mee in VS
Waarom hebben wij in Nederland zulke problemen met die registratie?, vraagt Nico van Kessel van het Nijmeegse onderzoeksinstituut ITS zich af. "In de Verenigde Staten hebben ze er geen moeite mee, maar hier ligt zoiets kennelijk heel gevoelig." In de VS wordt iedereen naar afkomst geregistreerd, zoals African-American of Asian-American.

Van Kessel: "De RMO vindt dat geen overheidstaak. Wij moeten er van de raad maar zelf naar vragen. Maar dan is het de vraag of het nog klopt. Een Surinamer voelt zich misschien gewoon Nederlander en vult dat ook in, terwijl hij in de oude statistieken nog als niet-westerse allochtoon te boek staat."

Geen taak van de overheid
Het argument van de RMO is dat de overheid geen specifiek beleid meervoert op het etnische onderscheid. De toekomst telt, het gaat niet meer om iemands etnische herkomst. Het etnische voorkeursbeleid heeft niet gewerkt, het geld wordt nu op een andere manier besteed, dus heeft het ook geen zin meer om die etniciteit te registreren.

Het is in elk geval geen taak van de overheid die zo veel mogelijk neutraal dient te zijn, aldus de RMO. "Waaruit blijkt dat dan, dat het beleid niet heeft gewerkt?" vraagt Ferwerda. "Dat is wel erg gemakkelijk gezegd. Ik ken die onderzoeken niet."

Voorbeelden
Wat hij wel weet - uit onderzoek - is hoe de lijnen lopen in de Zuid-Limburgse drugshandel. "De drugskoeriers in Maastricht zijn jongens van Marokkaanse komaf uit Rotterdam en Utrecht. Voor de aanpak van deze drugshandel lijkt het me toch handig te weten dat je in die steden moet wezen, en niet in Maastricht moet blijven zoeken.

Ander voorbeeld: autokrakers. Dat zijn geen Surinaamse junks meer, maar criminelen uit Roemenië en Bulgarije. Als je niet ziet hoe die etnische achtergrond verschuift, is het lastig zo niet onmogelijk om tot een - grensoverschrijdende - aanpak te komen."

Zo schudden ze de voorbeelden uit hun mouw. Antilliaanse tienermoeders, Turkse kinderen met obesitas, Surinamers die niet naar de stembus gaan. Dat heeft natuurlijk ook een keerzijde.

Met Marokkaanse meisjes zijn zelden problemen, Surinamers vormen zo'n diverse groep dat de etniciteit nauwelijks betekenis heeft. Dat maant tot voorzichtigheid maar is nog geen reden de categorieën af te schaffen.

Westers en niet-westers
Wat wel zou moeten verdwijnen, zegt Entzinger, is het verschil tussen westers en niet-westers. "Dat is zo'n rare indeling. Die is in feite begin jaren negentig door de overheid bedacht om - ik zeg het maar even grof - onderscheid te maken tussen problematische en niet-problematische immigranten.

"Mensen met een achtergrond in Indonesië zijn dan westers, hoewel Indonesië toch het grootste moslimland ter wereld is. Daarentegen worden Antillianen (Nederlandse staatsburgers) of Turken (lid van de Raad van Europa) tot de niet-westerse allochtonen gerekend."

Nationaliteit en niet etniciteit
Entzinger pleit er er ook voor om in elk geval bij de immigratiestatistieken naar de nationaliteit te kijken en niet naar etniciteit, zoals nu meestal gebeurt.

"Wist u dat bijna de helft van de Nederlandse staatsburgers die zich hier vestigen, eigenlijk allochtoon is? Een niet onaanzienlijk deel van de Marokkanen, Turken en Surinamers met de Nederlandse nationaliteit pendelt op en neer tussen hier en het oude thuisland.

"Als Wilders dat wist, zou hij inzien dat halvering van de niet-westerse immigratie alleen daarom al onmogelijk is. Nederlandse staatsburgers kun je immers niet verbieden naar Nederland te komen; hun etnische herkomst doet daarbij niet ter zake."

Meerderheid allochtoon
Is het niet sowieso een probleem dat zichzelf oplost?, vraagt Van Kessel uit Nijmegen. "De derde generatie komt eraan maar die registreren we toch al niet meer als zodanig. Kijk bijvoorbeeld naar de Molukkers. De verschillen zullen op den duur wel slijten, maar is het voor het beleid niet van belang om de doelgroepen te blijven volgen?"

Nee, vindt Entzinger. "Bij de derde of vierde generatie is de integratie al ver voortgeschreden en treedt er ook steeds meer vermenging op. Dan is volgens de definitie de meerderheid van de Nederlanders allochtoon geworden."

Op een gegeven moment moet je er mee ophouden, erkende hij al in 'De etnische bril'. "Het dilemma waar we in 1989 al mee zaten is: je wilt toe naar een situatie waarin etnische herkomst geen enkele rol meer speelt, maar om daar te komen moet je juist dat verschil benadrukken.

"Dat is een paradox waar ik al die jaren niet uitgekomen ben. Maar eens moet je natuurlijk met dat verschil stoppen. Als je keer op keer vaststelt dat het goed gaat, moet je misschien een keer die etnische statistieken afschaffen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden