Waarom is dit zo mooi.....

Schwarze Milch der Frühe wir trinken sie abends

Dit zijn de beginregels van een van de beroemdste na-oorlogse gedichten van een van de moeilijkste na-oorlogse dichters: Paul Celan (1920-1970). Hij stuurde het gedicht ooit aan zijn Nederlandse vriendin Diet Kloos-Barendregt, met wie hij in de jaren 1949-1950 correspondeerde.

De Nijmeegse germanist, filosoof en Celankenner Paul Sars gebruikte deze brieven bij zijn promotie. Hij documenteerde ze, voorzag ze van commentaar en maakte er een Nederlandse editie van. Morgen presenteert A.F.Th. van der Heijden de Duitse uitgave die nu bij Suhrkamp Verlag verschijnt.

Beroemd en moeilijk, dat is duidelijk. Maar waarom is deze poëzie zo mooi?

Sars: ,,Ik ben opgegroeid met poëzie, Guido Gezelle, J.C. Bloem, Rilke. Maar toen ik op mijn zestiende Celan las sloeg de bliksem in. Ik reciteerde de gedichten om te horen wat de taal zegt. Bij Celan had ik geen idee, ik was perplex. Vergelijk het met een muziekliefhebber, die zijn hele leven naar Bach heeft geluisterd en nu ineens met Schönberg wordt geconfronteerd. Of een Rembrandtliefhebber die ineens oog in oog met een Picasso staat.'

,,Verbijsterd. Maar waarom, waardoor, zo vroeg ik me af. Ik ontdekte dat poëzie gewoonlijk een scherp geformuleerde foto is van de werkelijkheid, die de lezer herbeleeft als hij het gedicht leest. Zoals Bloem zegt: ,,De blaren vallen in de gele grachten,' - die bladeren en de grachten zie je voor je.'

,,Celan maakt geen goedverwoorde foto, hij lijkt zelfs helemaal geen poëzie te maken. Zijn gedichten rijmen niet, ze zijn niet metrisch, en de metaforen die hij gebruikt verwijzen niet naar de werkelijkheid. ,,Zwarte melk der vroegte, we drinken haar 's avonds/ we drinken haar 's middags en 's morgens we drinken haar/ 's nachts.' Zwarte melk - die bestaat helemaal niet. Wat is dat? En toch, als je deze regels vaak leest, hardop, zoals je met alle poëzie moet doen, voel je dat er iets niet deugt. 'Zwarte melk' - dat is geen fijn begrip. Dat klopt ook. Het gedicht verwijst naar Auschwitz, zonder dat het concentratiekamp ergens genoemd wordt.'

,,Celan verwoordt iets nieuws, iets wat je nooit eerder gezien hebt, wat je ook niet kunt vatten maar dat wel refereert aan je gevoelswereld. Hij heeft me laten voelen dat taal werkelijkheid onthult, en ervaring mogelijk maakt. Zijn beelden zijn magisch, macaber, hij heeft het over 'zwarte melk, 'zonnen van draad', 'puinspugende monden'. Deze beelden zijn intellectueel niet goed te plaatsen, maar zeker is dat ze anders zijn dan 'de gele grachten' van Bloem.'

,,Zijn taal is gekleurd door de verwondingen van het kamp. En zijn poëzie gaat over het onvermogen iets daarvan weer te geven. Hij zoekt contact met de werkelijkheid, een contact dat hij in de oorlog verloren is.'

,,Deze interpretatie van zijn poëzie, die ik ook in mijn proefschrift heb proberen te verdedigen, zag ik bevestigd in de brieven die hij aan Diet Kloos-Barendregt stuurde, en die nu dus eindelijk in een Duitse uitgave te krijgen zijn.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden