Waarom is de zo ?

Twee filosofen, Sebastien Valkenberg en Ger Groot, schrijven op deze plaats om beurten een wekelijkse polemische column.

Via de webtelefoon Skype kan een beller al enige tijd het gezicht zien van degene met wie hij in gesprek is.

Daarmee ging een oude droom in vervulling, die in de sciencefictionfilm ’2001: A Space Odyssey’ uit 1968 nog verre toekomst leek. In die film telefoneert een astronaut-op-missie vanuit een ruimtebasis naar zijn dochtertje om haar te feliciteren met haar verjaardag. Op het scherm van de telefooncel verschijnt levensgroot haar beeld, in real time op aarde.

Wat betreft de timing van wat toen nog de videofoon heette, zaten de filmmakers er maar een paar jaar naast – al heeft de techniek inmiddels wel een heel andere wending genomen dan voorzien. Telefooncellen zijn vrijwel uit het openbare leven verdwenen. Voor gewone gesprekken hebben wij het mobieltje, voor gesprekken met beeld de laptop met Skype-verbinding.

Maar op een ander punt blijkt de werkelijkheid nog veel ingrijpender van het droombeeld te verschillen. Veel mensen houden het telefoonbeeld al snel weer voor gezien, wanneer het nieuwtje er eenmaal af is. Het pratende hoofd van de ander kan net zo goed vervangen worden door het pasfotootje dat iedere Skype-gebruiker toch al geacht wordt in zijn scherm te zetten. Dat is wel zo rustig, eist de aandacht niet op – en de beller kan zich opnieuw onbespied overgeven aan ondeugden als neuspeuteren of tijdens lange monologen van de ander stiekem zijn e-mail checken.

Voor astronauten op verre, gevaarlijke missies ligt dat op de verjaardag van hun kleine dochtertjes misschien anders, maar het gros van de telefoneerders kan het gezicht van zijn gesprekspartner missen als kiespijn.

Daarin wreekt zich een ironie die menige toekomstverwachting de voet dwars zet. Eenmaal mogelijk gemaakt, verliest wat zo lang van de techniek gehoopt werd prompt zijn aantrekkingskracht en praktische nut. Rollende trottoirs in elke straat, buizenpost van huis tot huis, films in drie dimensies of geluidweergave langs acht kanalen: het waren mooie ideeën zolang ze ideeën bleven. Maar als ze eenmaal werkelijkheid zijn geworden, vraagt menigeen zich af: wat moeten we er eigenlijk mee?

Daarin schuilt ongetwijfeld iets ondankbaars jegens het technische vernuft dat aan al die wensdromen tegemoet heeft willen komen. Ook de ingenieurs van Skype moet het mistroostig te moede zijn, nu hun bejubelde beeldverbinding niet meer dan een gadget blijkt waar de lol snel af is. De geschiedenis houdt zich nu eenmaal zelden aan de voor haar uitgedachte scenario’s.

Bovendien gooit deze onverwachte beeldschuwheid van de Skype-gebruiker op een nog veel fundamenteler niveau roet in het eten van elke toekomstdenker. Jarenlang is hem wijsgemaakt dat hij leeft in een cultuur waarin het woord het moet afleggen tegen het plaatje.

Tekst zal verdwijnen, woorden zullen hoogstens nog klinken, ideeën zullen voortaan in beelden tot uitdrukking moeten worden gebracht. Dat was de boodschap van vrijwel alle toekomstvoorspellers, waarin cultuurpessimisten hun gelijk bevestigd zagen, en frivole postmodernen eveneens.

Nu blijkt plots niet alleen het beeld te moeten wijken voor het klinkende telefoonwoord, maar wordt de klank op haar beurt verdrongen door het schrift. Want als de tekenen niet bedriegen, is de chat onder jongeren inmiddels populairder dan het telefoongesprek zelf. Ongemerkt herneemt een primitieve vorm van schriftcultuur zijn rechten.

Erg hoogstaand is deze chatcorrespondentie misschien nog niet, maar ook hier kan de tijd zijn werk doen. Intussen keert de schrijfkunst van de rand van haar graf terug als de hipste vorm van communicatie. Niks geluid, niks beeld: net als in een ver verleden herstelt het geschreven woord opnieuw het contact op grote afstand. Van díe culturele ironie hadden de makers van 2001 in ieder geval nooit kunnen dromen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden