Waarom is de film 'Avatar' zo onthullend?

Twee filosofen, Sebastien Valkenburg en Ger Groot, schrijven op deze plaats wekelijks om beurten een column over een actueel thema.

Ger Groot

De film ’Avatar’ is alweer bijna een jaar oud, maar nog altijd weet ik er niet goed raad mee. Dat ligt niet aan de naïeve eenvoud van het script, dat regelrecht lijkt te zijn gemodelleerd naar de basisschema’s van Propps literatuurtheoretische klassieker ’Morfologie van het sprookje’ uit 1928.

Een vreedzaam volk dat bedreigd wordt door een kwaadaardige vijand; een strijder uit het vreemde kamp die langzaam tot inzicht komt; een hopeloos gevecht waarin de goeden bijna het loodje leggen; en een slot waarin boontje toch nog om zijn loontje komt: met zo’n stramien kun je de afloop van de film al vanaf het begin tot in details voorspellen.

Als Vladimr Propp de ene aartsvader van ’Avatar’ is, dan is Jean-Jacques Rousseau de andere. Sinds Tarzan en King Kong is de ingeboren adeldom van de natuur niet meer zo onbeschaamd op het filmdoek uitgemeten. Bijna alle flora en fauna in de wereld van het bedreigde volk is oogverblindend. De wilden zelf zouden niet nobeler hebben kunnen zijn. Contrasten en een vleugje ondeugd zijn er net genoeg om hun goedheid des te beter te doen uitkomen.

Het spiegelbeeld vinden we bij hun belagers. De technologische beschaving die deze idylle te gronde wil richten, laat zich slechts leiden door geld en geweld – en ook hier doen de schaarse uitzonderingen de verdorvenheid des te schriller afsteken. Grof, gierig en gewetenloos is de kongsie van militarisme en kapitalisme die alles verwoest wat haar winstbejag in de weg staat. Genadeloos en haarscherp tekent ’Avatar’ uit wat een paar decennia geleden nog het militair-industrieel-financiële complex heette.

En daar slaat plotseling de verwondering toe. Want wat is deze sprookjesfilm anders dan een zelfportret van de Amerikaanse ideologie, zonder enige poging om dat te verbloemen? En toch was het datzelfde Amerika dat die film voortbracht én hem in zijn hart sloot. Het succes van ’Avatar’ was ook in de VS overdonderend.

Het schokkendst wordt dat wanneer de oeroude, gigantische boom waarin het wildenvolk woont meedogenloos omver wordt geschoten. Terwijl het gevaarte langzaam ineenzijgt, zoeken de de bewoners krijsend van angst een veilig herkomen. En wat daarbij onbedwingbaar op het netvlies komt, is de herinnering aan de Twin Towers op 11 september 2001.

Maar in ’Avatar’ zijn niet de Amerikanen de beklagenswaardige slachtoffers. Zij zijn zelf de aanstichters van het kwaad. Dat is, nog maar zo kort na die traumatische gebeurtenis, een verbijsterende omdraaiing, waarvan ik nog altijd niet weet wat ze te betekenen heeft. Is dit een subliem staaltje van zelfkennis, van boetedoening, of (zoals sommigen zullen zeggen) van zelfhaat? Of zoek ik te veel achter deze symboliek, die er niettemin zo dik bovenop ligt?

Maar dan heb ik ook nog een appeltje met mijzelf te schillen. Want al die blauwe wilden in ’Avatar’ mogen dan nog zo edel zijn, eigenlijk werken ze me gaandeweg de film steeds meer op de zenuwen. Natuurschoon, zieleadel, oogverblindende landschappen: na een tijdje ben ik blij wanneer het verhaal terugkeert naar de basis van al die boosaardige Amerikanen, waar de technologie heerst, computers zoemen en machineonderdelen met een soepele klik in elkaar worden geschroefd.

Altijd een jongen gebleven, zo archetypisch als maar denkbaar is: ik kan er niets aan doen. Sterker dan mijzelf is de liefde voor de gadget, mooier dan welke welriekende sprookjesbloem ook. De strengheid, hardheid en soepelheid van techniek heeft haar eigen betovering, misschien wel aan gene zijde van goed en kwaad. Mijn betere ik zegt dat dat niet deugen kan, maar mijn échte ik hoort alweer de motoren grommen – en slaakt, na een zoveelste liefdesidylle in het sprookjeswoud, een zucht van verlichting.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden