Waarom is Concha Buika zo goed?

Twee filosofen, Sebastien Valkenburg en Ger Groot, schrijven op deze plaats om beurten een wekelijkse column over een actueel thema.

Uit de luidsprekers klinkt het hese stemgeluid van de flamencozangeres. Het brengt me de tijd in herinnering toen ik zelf in Andalusië woonde, vele jaren terug. De flamenco was alomtegenwoordig, in pure vorm of in de salonversie van de sevillanas. Hoe weerbarstig ook, de muziek kroop me gaandeweg onwillekeurig onder de huid.

Nu hoor ik haar opnieuw, gezongen door de zangeres Concha Buika, die haar op onnavolgbare wijze weet te vermengen met jazzakkoorden en de ritmes van de Zuid-Amerikaanse muziek. Fusion is ook aan de flamenco niet voorbijgegaan. Al decennia geleden mengde Paco de Lucía jazz en zelfs rock door zijn gitaarspel heen.

In Concha Buika heeft die vermenging letterlijk haar belichaming gekregen. Al zingt ze als een Andalusische zigeunerin, ze werd geboren in Palma de Mallorca uit Guineese ouders. Geen omstandigheden waarin de flamenco een vanzelfsprekende roeping wordt. Rondhangend in de zigeunerwijken rond de stad ontdekte Buika hun muziek, volgens de pr-managers van de platenmaatschappijen.

Of dat waar is, doet niet ter zake. Het enige wat telt is haar stem: de levende weerlegging van de mythe dat je zigeuner of Andalusiër moet zijn om flamenco te kunnen zingen. Meer nog weerlegt ze de mythe dat ras, geslacht, klasse of afkomst een mens voorbestemt tot wat dan ook. We zijn niet de slaaf van ons lichaam, onze opvoeding of onze geschiedenis. Als ons bestaan vrijheid is, zo beweerde Jean-Paul Sartre ruim een halve eeuw geleden al, dan wortelt het in ons vermogen afstand te nemen van alles wat ons bepaalt.

Dat zijn stichtelijke en langzamerhand ook enigszins sleets geraakte woorden. Natuurlijk geloven wij niet meer dat iemand ís wat zijn staat, stand of sekse zou voorschrijven. Vrije individuen zijn we, ieder met zijn eigen talenten en zwakheden, en als dat vrije individu willen we worden beoordeeld.

Toch wil het publieke gesprek daar maar niet aan. Routinematig beamen we dat Engelsen ’natuurlijk’ niet kunnen koken, mannen niet kunnen multitasken en katholieken ongeneeslijke sjoemelaars zijn. Vrouwen zijn ongevoelig voor pornografie en over een zwarte Mallorcaanse daalt nooit de echte duende neer.

Van oudsher golden dat soort oordelen als reactionair. Het nationalisme wortelde erin, net als het seksisme en – misschien wel het meest verfoeid van alles – het racisme. De veroordeling daarvan was voor links een schot voor open doel. Totdat ook in dit kamp iets veranderde. Wat sinds de jaren tachtig de ’politiek van identiteiten’ heet, maakte onder een andere naam diezelfde noodlotsgedachte weer salonfühig.

Kunst werd een uitdrukking van ’de vrouwelijke ziel’, muziek een manifestatie van ’het zwarte bewustzijn’, en een opinie ’typisch’ voor de bevolkingsgroep van wie haar toevallig uitte. Niet langer wíe maar wát iemand was, werd bepalend voor zijn identiteit, en bovenal voor de mate waarin hij serieus genomen mocht worden.

Wat ooit als ’fascistisch’ werd verafschuwd, keerde zo in volle glorie bij rechts èn links terug. We betalen er nog altijd het leergeld van, want wie oplet hoort dat soort oordelen overal rondzoemen. Misschien kunnen we nu niet anders, omdat de wereld pas structuur krijgt wanneer we haar indelen in nauw afgebakende categorieën. Maar wanneer het op individuen aankomt, zouden we die hebbelijkheid niet ideologisch mogen rechtvaardigen.

Niet ieder mens kan alles: dat iedereen alles kan, is een mythe en ze wordt ons door tsjakka-goeroes gretig op de mouw gespeld. Maar er is niets wat ons beperkt tot de deugden en ondeugden van de groep waartoe we gemakshalve gerekend worden. Jamie Oliver kan zowaar heel aardig koken. Wouter Bos multitaskt zich achter zijn kinderwagen een ongeluk. En Buika zingt met haar flamencostem als een godin. Dat is alles wat ertoe zou moeten doen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden