Waarom iedereen Piketty moet lezen

Thomas Piketty Beeld anp

Ster-econoom Thomas Piketty komt volgende week naar Nederland, morgen verschijnt alvast de Nederlandse vertaling van zijn veelbesproken standaardwerk over ongelijkheid. Waarom zou u dat dikke boek lezen? Een beknopte uitleg.

Het is een illusie dat een jonge man succesvol kan zijn door te studeren, zijn talenten te benutten en hard te werken. Dat levert niet meer op dan een armetierig bestaan. Als hij een prettig, welvarend leven wil leiden, kan hij beter zo snel mogelijk de dochter van een rijke familie trouwen.

Deze constatering komt uit de roman 'Le père Goriot', van de Franse schrijver Honoré de Balzac, gepubliceerd in 1835. In het boek 'Kapitaal in de eenentwintigste eeuw' gebruikt auteur Thomas Piketty deze klassieker uit de literatuur om van alles duidelijk te maken.

De jongeman is Eugène de Rastignac, van adel maar arm. Hij trekt van het platteland naar Parijs op zoek naar een beter leven en ontmoet in een pension de dubieuze Vautrin, een welbespraakte crimineel. Vautrin boort alle hoop en ambities van Rastignac de grond in door hem zeer gedetailleerd uit de doeken te doen wat verschillende loopbanen hem zullen brengen.

Wil je rechter worden? Best. Dan verdien je op je dertigste slechts 1200 frank per jaar, houdt Vautrin hem voor. Misschien kun je officier van justitie worden, maar bedenk wel dat er maar twintig van zijn in Frankrijk en dat 20.000 Rastignacs die positie ook begeren. Bovendien: kun je vijf rechters in Parijs opnoemen die meer dan 50.000 frank per jaar verdienen als ze vijftig zijn?

Om een prettig leven te leiden is dat wel het minste dat nodig is, beoordeelt Vautrin de negentiende-eeuwse Parijse werkelijkheid. Hij raadt Rastignac daarom aan een rijke vrouw te trouwen: de niet erg aantrekkelijke Victorine, die een fortuin van een miljoen frank kan erven. Dan heeft hij op zijn twintigste al een inkomen van 50.000 frank per jaar, 5 procent rendement over het vermogen, zonder enige inspanning. Nou ja, eerst moet wel de broer van Victorine uit de weg geruimd worden. Maar daar wil Vautrin met alle genoegen bij helpen. Dat gaat Rastignac echter te ver.

Echte mensen
Dit literaire fragment is niet zomaar een illustratie om een doorwrocht wetenschappelijk werk wat te verlichten, het is volgens Piketty bijzonder informatief. De enorme ongelijkheid tussen de bezittende klasse en de mensen zonder enig vermogen die romans uit die tijd beschrijven, is één ding. Er is nog veel meer uit op te maken: de akelig precieze bedragen weerspiegelen de afwezigheid van inflatie, vermogen bestaat bijna altijd uit grond of overheidsobligaties, de gemiddelde rendementen daarop liggen rond de 5 procent en, het meest pregnant, werk of studie leiden nooit tot dezelfde levensstandaard als overgeërfd vermogen.

Om die laatste conclusie te trekken had Balzac geen statistieken nodig. In de eenentwintigste eeuw is de heersende opvatting, ook zonder een blik op de cijfers, dat juist werk, inspanning en het benutten van talent tot succes leiden. Het advies een rijke erfgenaam te trouwen, zal de gemiddelde rechtenstudent van nu heel raar in de oren klinken. De grote vraag voor Piketty is of dat inderdaad zo raar is.

Beeld anp

Dat is het niet, voor wie naar de geschiedenis kijkt, betoogt de Fransman. Sinds de jaren tachtig neemt de ongelijkheid van inkomens en vermogens rap toe. Anders dan in het boek van Balzac is die stelling wel gebaseerd op statistieken. Sterker: op een onwaarschijnlijke hoeveelheid data over inkomens, vermogens en economische groei in de laatste eeuwen die de Fransman niettemin in handzame tabellen en grafieken weet te vatten. Die exercitie, gebaseerd op tientallen jaren onderzoek, maakt het boek op zichzelf al uniek.

Als een helikopter cirkelt Piketty boven al die gegevens om daar macro-economische verbanden uit te destilleren. Steeds springt hij daarbij van de grote lijnen, de cijfers met al hun mitsen en maren, de onderliggende techniek, naar gewone mensen van vlees en bloed. Zoals Eugène de Rastignac en de studenten in de eenentwintigste eeuw. De renteniers van twee eeuwen terug en de supermanagers in onze tijd die voor zichzelf onwaarschijnlijke salarissen weten te regelen. Die knappe vervlechting van grote analyses met het persoonlijke maakt het boek dik, maar ook zeer leesbaar en toegankelijk.

De rijken een kopje kleiner?
Het verschijnen van echte mensen in zo'n wetenschappelijk werk, verleidt sommige commentatoren tot de suggestie dat Piketty de rijken een kopje kleiner zou willen maken. Het gaat hem er echter niet om ongelijkheid in zichzelf als een slecht verschijnsel te beschrijven. De kwestie is in hoeverre verschillen gerechtvaardigd zijn, of er een logica achter zit en of een te grote kloof het kapitalisme zoals wij dat kennen bedreigt. Daarom is gedetailleerd onderzoek naar de feiten, de data, zo belangrijk, vindt Piketty.

De laatste twintig jaar zijn daarin opmerkelijke bewegingen te zien. Om er één te noemen: in Frankrijk ontving de 1 procent rijkste mensen in de jaren tachtig minder dan 6 procent van het looninkomen. Dat is inmiddels gestegen naar bijna 8 procent. In de Verenigde Staten is het aandeel van de bovenste 1 procent zelfs gestegen van 9 naar 20 procent.

Beleidsmakers moeten kennis nemen van dit soort cijfers, om te weten hoe het er met de samenleving voorstaat. Ontstaat er weer een groep vermogenden die als vanzelf steeds rijker wordt omdat het rendement op kapitaal structureel hoger ligt dan de economische groei? Kan de middenklasse nog gemotiveerd worden om belasting te betalen als steeds meer topverdieners hun geld naar belastingparadijzen sluizen? Zijn de midden- en lage inkomens nog wel in staat goede opleidingen betalen?

Onderwijs als wapen
Juist het onderwijs is in de geschiedenis een goed wapen gebleken tegen ongelijkheid, stelt Piketty. Maar jongeren ervaren nu al dat de bankrekening van de ouders aan belang toeneemt bij beslissingen over studie of het kopen van een huis. Erfenissen en schenkingen bij leven van ouders aan kinderen zijn substantieel toegenomen. Dat wil allemaal nog niet zeggen dat het dilemma van Rastignac precies zo terugkeert. Het is wel, volgens Piketty, de dure plicht van de sociale wetenschappen, waaronder de economische, om te weten wat er gaande is.

Dit artikel is de bijdrage van Esther Bijlo aan het boek 'Waarom Piketty lezen? 49 reflecties op Kapitaal in de 21ste eeuw', onder redactie van Robert Went. Het boek verschijnt vandaag bij Amsterdam University Press.

Beeld Mark Kohn

Rockster-econoom

'Kapitaal in de eenentwintigste eeuw' van de Franse econoom Thomas Piketty ligt vanaf morgen in de boekhandels. Of de Nederlandse vertaling net als de Engelse de winkels uit gaat vliegen en veelvuldig onder de kerstboom zal belanden, moet de komende maanden blijken. In ieder geval vochten Nederlandse uitgevers dit voorjaar om het boek te mogen vertalen en boden ze bij de Franse uitgever tienduizenden euro's voor de rechten, veel voor een non-fictieboek. In veel landen moet de vertaling nog verschijnen, van de Engelse editie zijn inmiddels meer dan 500.000 exemplaren verkocht.

De gigantische studie over de toenemende ongelijkheid in de westerse wereld, baarde in eerste instantie in Frankrijk niet zoveel opzien. Ook daarbuiten niet, wat ermee te maken zal hebben dat een economieboek in het Frans lastige kost is voor niet-Fransen. Pas bij het verschijnen van de Engelse vertaling, begin 2014, barstte de 'Piketty-mania' los. Al snel stond de dikke pil op de bestsellerlijst, bijzonder voor een toch een redelijk specialistisch non-fictie boek.

Het maakte veel los in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, landen waar de ongelijkheid in inkomens en vermogens het hardst is toegenomen. Vooral in de VS raakte Piketty een gevoelige snaar: ligt de 'American Dream', dat je van krantenjongen miljonair kunt worden, in duigen? Talloze recensies, blogs en debatten zijn inmiddels over het dikke boek verschenen. De beroemdste economen van de wereld worstelden het door en gaven hun mening. De Financial Times opende de aanval op een deel van de data die Piketty gebruikt. Die beschieting is in weer tientallen reacties onschadelijk verklaard.

De hype geeft ook stof aan vele grappige stukjes zoals 'tien tips om op een borrel te doen alsof je het boek gelezen hebt' en 'handleiding om de naam Thomas Piketty correct uit te spreken'. Inmiddels heeft de Fransman de status van een 'rockster-econoom'. Nadat hij volgende week woensdag de Tweede Kamer bezoekt, treedt hij dan ook op in poptempel Paradiso in Amsterdam, waar hij wordt geïnterviewd door journalist Joris Luijendijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden