Interview

Waarom het lijkt alsof de kerstvakantie voorbij vliegt

Straatbeeld in Groningen, na de feestdagen. Juist als je je goed voelt, gaat de tijd snel, zegt hoogleraar Hedderik van Rijn. Beeld Reyer Boxem

De kerstvakantie gaat altijd sneller voorbij dan je denkt. Hoe dat komt, onderzoekt Hedderik van Rijn, hoogleraar cognitieve neurowetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen.  Hoe ervaren we tijd? En waarom lijkt die soms snel te gaan, en soms langzaam?

De jaarwisseling was een bijzonder moment in huize Van Rijn. Zijn zoontje (5) maakte die voor het eerst bewust mee, vertelt hoogleraar cognitieve neurowetenschappen Hedderik van Rijn. “Hij vond het heel spannend, de klok telde af en het vuurwerk begon. Maar daarna was het ook een beetje een deceptie: was dit nou het nieuwe jaar? Dat geeft heel mooi aan dat Nieuwjaar eigenlijk alleen maar iets is wat we hebben bedacht. We kunnen net zo goed afspreken dat Nieuwjaar voortaan op 12 maart valt.”

Tijd is door ons bedacht?

“Hoe lang een dag duurt, wordt ­bepaald door iets buiten ons. Maar een seconde is geen natuurlijke maat, we hebben een afspraak ­gemaakt over hoe lang een seconde duurt. Iedere klok moet een seconde even lang laten duren.”

Hoe tijd voelt, is een heel ander verhaal. “Dat is van heel veel andere dingen afhankelijk, zoals persoonlijkheid of ziekte. Het kan zijn dat ik zenuwachtig ben voor dit interview en dat de tijd voor mij heel langzaam gaat, terwijl jij dit vaak doet, waardoor het zo voorbij is. Eigenlijk is ­onze interne klok een heel slechte maatstaf.”

Van Rijn deed onder meer onderzoek naar de invloed van lichaamstemperatuur op je gevoel voor tijd. Als je koorts hebt, of in een heet bad zit, dan denk je dat de tijd langzamer gaat. Maar lichaamstemperatuur is niet de enige factor die invloed heeft op tijdservaring. Opwinding doet dat bijvoorbeeld ook.

“Je kunt mensen een toon laten horen, van bijvoorbeeld 1,5 seconde, en dan vragen de lengte van de toon na te bootsen door een knop in te drukken. Als je tussen die toon en het indrukken van de knop een stukje emotioneel geladen film, bijvoorbeeld horror, laat zien, blijkt dat de interne klok sneller gaat lopen.” Omdat je interne klok sneller gaat, lijkt het alsof de film langer duurt.

Waarom loopt onze interne klok harder als we opgewonden zijn?

“Ik ging net bijvoorbeeld bijna ­onderuit toen ik mijn zoontje op de fiets naar zwemles bracht. Achteraf lijkt dat moment heel lang te duren.” Je kunt het vergelijken met het ­maken van foto’s, legt hij uit. Het merendeel van de talloze foto’s die we maken staat bij Google of Apple op een server, maar er zijn er weinig die we na een jaar nog steeds op onze telefoon hebben staan. De zoveelste foto van een etentje sla je niet op.

“Als er iets spannends gebeurt, nemen je hersens heel veel foto’s. Dat is nuttig, omdat je op dat moment meer informatie opneemt. Daardoor kan je de fiets snel genoeg bijsturen, maar het voelt achteraf ook alsof dat bijna-ongeluk heel lang duurde.”

Kunnen we er dan niet voor zorgen dat bijvoorbeeld de kerstvakantie wat langer duurt?

“Ja, maar dan moet je niet doen wat mensen traditiegetrouw met Kerst doen. Er zijn geen onverwachte situaties op een stereotiepe gezellige Kerst, waardoor je minder mentale foto’s hoeft te maken. Hoe beter je in staat bent om het thuis gezellig te maken, hoe minder je onthoudt.”

Natuurlijk is dat niet negatief, vult Van Rijn lachend aan. Juist ­omdat het goed voelt, gaat de tijd ­razendsnel. Dat we minder herinneringen overhouden van periodes die voorspelbaar en repetitief zijn, is niet meer dan logisch. Het betekent ook dat de tijd sneller lijkt te gaan als we ouder worden en meer hebben meegemaakt.

Wat zijn de effecten van een snelle of langzame interne klok?

“Tijd speelt een belangrijke rol bij het maken van keuzes. Stel dat je een politieagent bent op Oudejaarsavond en er komt iemand dreigend op je af. Je moet dan snel besluiten of je een wapenstok gebruikt. Omdat je erg opgewonden raakt, zal je interne klok sneller lopen, dus je neemt sneller een besluit.” Maar zo’n beslissing kan ook best verkeerd uitvallen. “Misschien besluit je te slaan, terwijl diegene die op je af kwam helemaal niet zo dreigend was.” Zijn onderzoek zou dus best gebruikt kunnen worden om politieagenten te trainen, denkt Van Rijn. Wanneer agenten beseffen dat hun interne klok sneller loopt, weten ze dat ze meer tijd hebben om een keuze te maken.

Is tijd iets sociaals? Of zit het in onze hersens ingebakken?

“Hoe we tijd ervaren, is iets wat in ons hoofd gebeurt. Je kunt het vergelijken met een zintuig. Zonder tijd kunnen we niets waarnemen. Denk bijvoorbeeld aan kiekeboe. Kinderen van een paar maanden oud vinden dat geweldig. Ze weten dan al dat er iets moet gaan gebeuren, ze anticiperen op de ouder die achter een ­opgehouden handdoek tevoorschijn komt. Dat spelletje werkt alleen omdat baby’s weten wat tijd is.”

Lees ook: 

Het geheim van het werkgeheugen

Hoe het werkgeheugen precies werkt is nog een raadsel. Maar dat je met therapie je nare ervaringen uit je werkgeheugen kunt ‘wegschrijven’ is een feit. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden