Review

Waarom het ijzer van Maggie smelt

Meryl Streep als Margaret Thatcher in 'The Iron Lady' (2011).

De film 'The Iron Lady', over Margaret Thatcher, trekt al wekenlang volle zalen. Mensen met macht fascineren, stelt filmrecensent Jann Ruyters, maar is die macht hier ook goed verbeeld? "Als de macht de aandacht naar zichzelf toetrekt, verliest zij alweer grond onder de voeten."

Politici en vorsten trekken aan ons voorbij in de bioscoop. De werking van de macht fascineert, maar precies je vinger leggen op hoe macht werkt is moeilijk. Als de macht de aandacht naar zichzelf toetrekt, verliest zij alweer grond onder de voeten. "Being powerful is like being a lady. If you have to tell people you are, you aren't", aldus Margaret Thatcher: machtig zijn is hetzelfde als een dame zijn. Als je mensen moet uitleggen dát je het bent, ben je het niet.

'Macht heeft geen gezicht' luidde het mottovan 'Il Divo', de film die Paolo Sorrentino maakte over Giulio Andreotti. Hij was zeven keer premier en vijfentwintig keer minister in Italië, van de jaren zeventig tot vroeg in de jaren negentig. Tony Servillo, die Andreotti speelt, houdt de schouders hoog opgetrokken en schuifelt door de vertrekken. We zien hem nooit in het parlement, alleen maar in de coulissen: ergens in zijn eentje zwervend door de gangen van het parlementsgebouw, bij de kapper, thuis op de bank of aan de eettafel met zijn vrouw. Hij praat zacht, grote bril, bochel. In iele gestalte en stoïcijnse houding leek de echte Andreotti indertijd de betrouwbaarheid en onverstoorbaarheid zelve, maar in de film van Sorrentino maakt dat masker juist alles mogelijk: complotten, moorden, aanslagen.

Zie de schielijk opererende Andreotti in 'Il Divo': een spin in het web, altijd in de schaduw, en je beseft dat machtige vrouwen in het nadeel zijn - veruit in de minderheid en als vrouw altijd zichtbaar. Misschien schuilt daarin wel de crux van 'The Iron Lady', de film over Andreotti's tijd- en ambtsgenoot Margaret Thatcher. De film die hier nu al wekenlang volle zalen trekt, maar de conservatieven in Engeland zo ernstig teleurstelde. 'The Iron Lady' concentreert zich juist op het vrouwelijke spektakel van Margaret Thatcher: de handtas, de stem, de parels. Een spektakel dat nog meer nadruk krijgt door de metamorfose van Hollywoodster Meryl Streep. Ze imiteert de ijzeren Thatcher indrukwekkend knap, maar smelt ondertussen het ijzer om naar iets anders, iets onschuldigers, koketters.

Uitersten
'The Iron Lady' leent diverse situaties van 'Il Divo'. Zo zien we Andreotti omringd door zenuwachtige adviseurs en ministers, terwijl hij zich laat scheren bij de kapper. Thatcher staat in een baljurk waar een naaister nog een knoop aan naait terwijl ze met haar ministers overlegt over drie miljoen werklozen. Het effect is verrassend tegengesteld. Terwijl Andreotti achteroverleunend in de kappersstoel zijn onaantastbaarheid benadrukt, oogt Thatcher in haar baljurk eerder frivool en out of touch. De mannen om haar heen lijken beduusd tegenover dit vrouwelijke vertoon, maar ook eerder geërgerd dan geïntimideerd.

Dit beeld doet de werkelijkheid geen recht. Thatcher was een intimiderende leider die haar ministers lange tijd stevig onder de duim had.

'The Iron Lady' gaat over de strijd die Thatcher als vrouw moest leveren om zover te komen: de ambitie en werklust die haar in Oxford brachten, en van Oxford in het Engelse Lagerhuis. Als premier was Thatcher destijds de kille saneerder. Ze trad hard op tegen de stakende mijnwerkers, ze betoonde zich onverzoenlijk en hooghartig tegenover de Ierse hongerstakers, ze hield haar poot stijf in de oorlog om de Falklandeilanden, die Groot-Brittannië onder haar leiding tegen Argentinië begon. Maar in deze film is die uitoefening van de macht ondergeschikt gemaakt aan haar volharding als vrouw. En dat is jammer.

Geen feministisch rolmodel
Als eerste vrouwelijke premier wás ze uiteraard ook een voorbeeld voor andere vrouwen, maar Thatcher was zelf, anders dan bijvoorbeeld Hillary Clinton nu, niet direct een voorvechtster van vrouwenrechten. Een queen bee werd ze genoemd, de vrouw die het lukt om zich omhoog te vechten naar de top en dan de ladder achter zich optrekt. Thatcher leidde drie geheel mannelijke kabinetten, afgezien van een aangeschoven barones eventjes in het eerste kabinet. 'The Iron Lady' benadrukt in diverse shots dat isolement: het blauwe mantelpakje dat afsteekt tegen een zee van grijze pakken. Shots die de heroïek van haar intrede in het mannelijke bastion onderstrepen, maar de film gaat voorbij aan de vraag of ze dat isolement zelf niet ook wat meer had kunnen verhelpen.

En zo wordt de ijzeren dame alsnog ontwapend. Niet zozeer vanwege de nadruk op haar huidige ouderdom en dementie, een element dat door onthutste Britse Tories fel bekritiseerd is. Maar wel door de kokette imitatie van Streep, én uiteindelijk nog het meest doordat de film van haar loopbaan dertig jaar na dato alsnog vooral een feministische overwinning maakt. Onterecht. De echte Thatcher was mans genoeg voor een 'Il Divo'.

Die aaibaarheid, de hang naar het uiterlijk vertoon, zit de portretten van vrouwelijke machthebbers vaker dwars. Toch bestaan er ook filmportretten van vrouwelijke leiders die het waarom van hun machtige positie wel effectief verbeelden.

In 'The Queen' van Stephen Frears, de film over het wel en wee van het Engelse koningshuis in de week na het verscheiden van prinses Diana, wordt de werking van de macht meesterlijk uitgespeeld in een woordenduel tussen de nog prille premier Tony Blair en de koppige routinier koningin Elizabeth. "U bent mijn dertiende premier", zegt Elizabeth II met een kleine glimlach als de net gekozen, jonge Blair met haar kennis komt maken.

Helen Mirren houdt zich in haar rol van de koningin verre van een groteske karikatuur. "Ik stelde me haar voor in dat paleis", vertelde de actrice in een interview. "Ze is iemand die bij dramatische gebeurtenissen eerst de blik naar binnen richt en dan in een kaarsrechte lijn naar buiten treedt." Het is een fraai schouwspel hoe de voortvarende, enthousiaste Blair tegenover deze vrouw als een muur, verscholen achter handtas en glimlach, steeds weer van zijn overwicht beroofd wordt.

The Devil Wears Prada
Machtig is ook Meryl Streeps vertolking van de hoofdredactrice van het modeblad Runway in de komedie 'The Devil Wears Prada', vrij gemodelleerd naar Anna Wintour, de hoofdredacteur van Vogue. Streep geeft haar een eentonige fluisterstem en blijft consequent door haar bevende ondergeschikten heenkijken. Haar sfinxhouding is niet ver van de werkelijkheid verwijderd, zo bleek later in de documentaire 'The September Issue', waarin de echte Wintour gevolgd wordt: ook hier ontmoetingen met hypernerveuze ontwerpers, zwijgzame kritische blikken op jurken en foto's en inderdaad weinig warme aandacht voor de secretaresse. "Anna is niet warm en toegankelijk voor mensen voor wie ze niet warm en toegankelijk hoeft te zijn", aldus Vogue's uitgever. Wintour zet in een kort gesprek met de documentairemaker wel haar meest professionele glimlach op, maar daar wordt ze niet echt toegankelijker van, alleen maar nog professioneler. Besluitvaardigheid is haar belangrijkste talent, vindt ze zelf. Waarom sommige kitscherige foto's prachtig gevonden worden en andere weer uit haar blad moeten is een groot raadsel, maar Wintours wil is wet en er is bij Vogue niemand die aan haar gelijk durft te twijfelen. Haar glimlach blijft een film lang ongenaakbaar.

Psychoanalyse
En dat werkt. Wie de macht wil vasthouden, kan maar beter niet te veel aandacht naar zichzelf trekken, leren we ook van de psychoanalytici zelf. Zie de nieuwe film van David Cronenberg 'A Dangerous Method'. Die gaat over de machtsstrijd tussen Sigmund Freud en zijn leerling Carl Jung, over de rug van hun beider patiënte en latere collega Sabina Spielrein. De film bevat een sprekend voorbeeld van het afleiden van die aandacht. Acteur Viggo Mortensen schittert als de superieure Freud, de man die iedereen doorgrondt, maar zelf verscholen blijft achter baard, pijp en wandelstok. Tegenover hem staat de jongere onderzoeker Jung (Michael Fassbender) die popelt van geestdrift en vernieuwingsdrang. Hij blijft zijn nieuwe inzichten en dromen maar aan de leermeester voorleggen. Dat Freud tegenover die vernieuwingsdrang een steeds defensievere houding aanneemt heeft de jongere man in zijn enthousiasme amper in de gaten.

Als het duo onderweg is naar de Verenigde Staten om daar de psychoanalyse te introduceren, vertelt Jung 's avonds op het dek weer eens een droom aan Freud. Iets over een onderzoek door de douane ergens in het niemandsland tussen Zwitserland en Oostenrijk. "Dat gaat over ons", duidt Freud. "Trouwens, ik heb ook over ons gedroomd", voegt hij er even later aan toe. Als Jung wil dat hij die droom ook vertelt, nieuwe denkstof is altijd welkom, weigert Freud: "Ik wil mijn autoriteit niet op het spel zetten."

Het is een sleutelmoment in de film. Door zijn positie belangrijker te maken dan hun gedeelde verlangen naar kennis, valt de leermeester van zijn voetstuk. Maar Freud legt hier ook de vinger op de zere plek. Wie de baas wil blijven, moet zich niet in zijn dromen laten kijken. De macht heeft baat bij verhulling, niet bij openheid. En daarom is het masker van Andreotti zo overtuigend in 'Il Divo' en stelt het spektakel van Thatcher in 'The Iron Lady' teleur.

Jann Ruyters is film- en literatuurrecensent van deze krant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden