Waarom er straks zoveel partijen in de Kamer zitten

"Mensen kiezen telkens opnieuw aan de hand van thema’s die ze op dat moment belangrijk vinden." Beeld Robin Utrecht

Met dertien partijen die zetels hebben bemachtigd, is de nieuw gekozen Tweede Kamer bijzonder versplinterd. Nou kent het Nederlandse kiesstelsel ook niet veel obstakels voor nieuwe partijen. Maar hoe kan het dat het deze keer meer partijen is gelukt dan anders? Vier verklaringen.

Kiezers hebben meer dan in 2012 met hun hart gekozen, in plaats van met hun hoofd, denkt Peter Achterberg, socioloog aan de Universiteit van Tilburg. Zelf deed hij dat ook. “Voor de eerste keer kwam ik gelukkig uit het stemhokje.”

In 2012 zorgde een tweestrijd tussen de PvdA en de VVD voor veel strategische stemmers aan beide zijden. Dat stuwde het zetelaantal van de partijen flink op: naar zo’n niveau dat de liberalen en sociaaldemocraten gingen samenwerken in het kabinet. 

Maar dat was juist wat veel kiezers met hun strategische stem hadden willen voorkomen, redeneert Achterberg. “Mensen hebben geleerd van die teleurstelling. Bovendien is er dit keer niet echt een tweestrijd ontstaan. Dus ik denk dat daardoor minder kiezers nu strategisch gestemd hebben, maar veel meer vanuit een overtuiging, een waarde, of gewoon omdat ze iemand leuk vinden.”

Vijftig jaar geleden was de wereld overzichtelijk: van huis uit kreeg je een bepaalde ideologie mee en dat bepaalde je stemgedrag. Dat de partijen die van die vanzelfsprekendheid profiteerden, zoals de christelijke partijen en de sociaaldemocraten, zetels hebben verloren, is het resultaat van een trend die al jaren bezig is, zegt Giedo Jansen, politiek socioloog aan de Universiteit van Twente. De traditionele zuilen zijn verdwenen. Er is daardoor veel ruimte ontstaan voor nieuwe partijen.

“Door het wegvallen van die traditionele bindingen, zijn we als het ware allemaal zwevende kiezers geworden. Mensen wisselen veel makkelijker van partij dan vroeger. Ze kiezen telkens opnieuw aan de hand van thema’s die ze op dat moment belangrijk vinden. Dat zou ook kunnen verklaren waarom one issue-partijen het nu goed doen. Iemand stemt op 50Plus, niet vanuit een sociale of religieuze motivatie, maar beredeneerd, omdat specifieke belangen worden gediend.”

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Partijleider van de VVD Mark Rutte tijdens de verkiezingsavond. Beeld ANP

Ideologie

Dat mensen zo makkelijk switchen van partij, betekent niet dat ideologie helemaal niet meer meespeelt bij de keuze, denkt Matthijs Rooduijn. Hij is verbonden aan de Universiteit Utrecht en een van de auteurs op stukroodvlees.nl, een weblog waar politicologen over de actualiteit schrijven. “Eigen belang, vooral economisch, zal altijd meespelen, maar dat was vroeger ook al toen arbeiders op de PvdA stemde. Toch denk ik dat een groot deel van de kiezers nog steeds vanuit een bepaald wereldbeeld een keuze maakt. Alleen zijn ze niet meer zo loyaal aan één bepaalde partij. Zo is er ruimte ontstaan voor nieuwe partijen.”

Die nieuwelingen hebben bovendien heel erg ingespeeld op thema’s die nu als belangrijk worden gezien door de kiezer, zegt Achterberg. Want nu de vanzelfsprekendheid om op één bepaalde partij te stemmen weg is, worden andere dimensies bepalend. “Is het de economie, dan profiteren daar andere partijen van dan als het bijvoorbeeld vooral over ethische kwesties gaat.”

De grote machtige partijen die het land al decennia besturen van de troon stoten. Partijen als de PVV en Denk hebben met die boodschap bij deze verkiezingen succes geboekt. Maar eigenlijk doet die boodschap het al sinds Pim Fortuyn goed, zegt Rooduijn.

“Schijnbaar zijn er steeds weer nieuwe partijen die het op hun eigen manier weten te verwoorden en daarmee hun eigen groep kiezers aanspreken. Al zijn het niet alleen nieuwe partijen. Ook de SP meet zich bijvoorbeeld nog altijd een anti-establishment houding aan.”

Maar, voegt Jansen toe, je moet het aandeel van de boze kiezer ook weer niet overschatten. “Uiteindelijk heeft een minderheid van de mensen op een anti-establishment partij gestemd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden