Waarom een referendum? Waarom over een paar weken nog een?

Polen laat bevolking over allerlei kwesties stemmen, in de hoop politieke spanning uit de lucht te halen

De Polen mogen zich morgen in een referendum uitspreken over onder andere het kiesstelsel in hun land. Het referendum is omstreden: de meeste kiezers voelen geen noodzaak. In oktober volgen meer referenda, in totaal over zes kwesties. Ze dienen vooral als uitlaatklep voor oplopende politieke spanning in Polen.

Tot nu toe was het referendum voorbehouden aan belangrijke staatkundige zaken. Sinds de val van het communisme in 1989 werden er in Polen slechts drie gehouden; over de grootschalige privatisering, over een nieuwe grondwet en over de toetreding tot de Europese Unie. Maar sinds kort is de volksraadpleging een wapen in de verkiezingsstrijd. Polen gaat in oktober naar de stembus.

Nu eerst dus twee referenda, kort achter elkaar. "Mensen begrijpen er niets van. Waarom een referendum? Waarom over een paar weken nog een? Waarom zijn de vragen zo vaag?", concludeerde parlementsvoorzitster Malgorzata Kidawa-Blonska. Ze was eerlijk genoeg om de hand ook in eigen boezem te steken: "Het is de schuld van ons allemaal". Daarmee doelde ze op de politici van alle partijen.

Oud-president Komorowski, gelieerd aan de centrum-rechtse regeringspartij Burgerplatform, was de eerste die naar het middel greep. Toen Komorowski in mei als zittende president de eerste ronde van de presidentsverkiezingen verloor, kondigde hij opeens een referendum aan. Met als belangrijkste vraag: wilt u een districtenstelsel? Het was een poging om kiezers van een tegenkandidaat te paaien, die het districtenstelsel tot zijn hoofdthema maakte en onverwacht veel stemmen kreeg. Vergeefs. Komorowski verloor en is president-af.

Intussen zit Polen opgescheept met een referendum over een kwestie die het hele politieke bestel op zijn kop kan zetten. De meeste kiezers begrijpen niet precies wat een districtenstelsel inhoudt. Tijd voor een publiek debat was er niet. Maar daar maakt de politiek zich geen zorgen over. Waarschijnlijk is de uitslag van het referendum toch niet geldig: de kans is klein dat de benodigde helft van de kiezers komt opdagen. En anders is de vraag zo algemeen geformuleerd, dat politici nog alle kanten uit kunnen met de uitslag.

Dat geldt ook voor de andere twee vragen van zondag: over het subsidiëren van politieke partijen en over de interpretatie van onduidelijke wetten ten gunste van de belastingbetaler.

Nog vager zijn de vragen van het tweede referendum dat in oktober is. Deze komen uit de koker van de nieuwe president, de rechts-nationalistische politicus Andrzej Duda. Duda is sinds zijn aantreden vorige maand formeel partijloos, maar voert intussen actief campagne om de oppositiepartij Recht en Rechtvaardigheid aan de macht te helpen bij de parlementsverkiezingen van 25 oktober.

De president heeft voor de verkiezingsdag een referendum afgekondigd over drie thema's die in Polen veel commotie veroorzaken en waarmee de oppositie de verkiezingsagenda hoopt te bepalen: gezinnen, ouderen en natuur. De referenda gaan over leerplicht voor zesjarigen, het verlagen van de pensioenleeftijd en het beheer van de staatsbossen.

De senaat moet nog instemmen. Maar ook als de regeringsmeerderheid daar Duda's referendum blokkeert, hebben zijn politieke vrienden er voordeel bij. In dat geval wordt de verkiezingsleuze: "Zes miljoen burgers vragen om een referendum! Deze regering luistert niet!" De politieke tactieken geven nu al aan hoe spannend de verkiezingen worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden