Waarom de stroom vluchtelingen voorlopig niet stopt (en ook al jaren aan de gang is)

Syrische vluchtelingen komen aan op Lesbos, in Griekenland.Beeld AP

EU-president Tusk dreigt een extra top in te lassen als de Europese ministers er vandaag niet uitkomen. Ze vergaderen in Brussel over de migratiecrisis. Hij voert niet voor niets de druk op. De stroom vluchtelingen zal voorlopig niet stoppen.

De bijeenkomst van de 28 Europese ministers van binnenlandse zaken vandaag gaat concreet over de herverdeling van de vluchtelingen, in totaal 160.000 immigranten. Maar dat, merkte de Duitse vicekanselier Sigmar Gabriel deze week op, is een druppel op de gloeiende plaat. Tot en met juni hebben al 417.000 asielzoekers zich in Europa gemeld. Daarna is hun aantal alleen nog maar sterker gestegen. Als miljoenen mensen vluchten voor bommen en geweld, zal Europa daar links- of rechtsom iets van merken.

Dat de EU-leiders dat niet hebben zien aankomen, is opmerkelijk. De echte stroom is al in 2011 ingezet onder invloed van de Syrische crisis, de opkomst van georganiseerde smokkelnetwerken en de chaos in Libië.

Omdat de trek naar Europa zich nu over land verplaatst in plaats van over de 'anonieme' zee, is het probleem wel zichtbaarder geworden. Beelden van duizenden migranten opgesloten in een stadion, wanhopige massa's bij grensovergangen en overvolle treinen die maar niet vertrekken schudden het grote publiek wakker. En dwingen Europese leiders niet langer de Griekse crisis, maar de migrantencrisis boven aan hun prioriteitenlijstje te zetten.

Rijkelijk laat. De Syriërs begonnen vier jaar geleden al te bewegen en nemen sindsdien een steeds groter percentage in de vluchtelingenstroom voor hun rekening. In die tijd is het aantal Syriërs dat asiel aanvraagt in Europa elk jaar zo'n beetje verdubbeld. Die toename is in de eerste plaats het gevolg van de steeds hopelozere situatie in het land zelf. Meer gebieden zijn in de frontlinie komen te liggen en meer groepen, waaronder IS, hebben zich in de strijd gemengd. Het conflict is diffuser, wreder en onoverzichtelijker geworden. Syriërs die tijdens de beginjaren van de oorlog nog hoopten de crisis uit te kunnen zingen, pakken nu alsnog hun biezen.

Migranten wachten op een spoor in Hongarije tot ze worden verplaatst.Beeld getty

Ook miljoenen landgenoten die al eerder hun toevlucht zochten in omringende landen als Jordanië, Libanon en Turkije zien de toekomst steeds somberder in. De hulp neemt gestaag af. Om de vluchtelingen in de regio op te kunnen vangen hebben de VN ruim een miljard dollar nodig. Maar donoren hebben nog niet de helft daarvan overgemaakt. Het Wereldvoedselprogramma heeft daarom eten aan ruim anderhalf miljoen Syrische vluchtelingen op rantsoen gesteld. In Libanon hebben sommige vluchtelingen nog maar 13 dollar per maand te besteden aan voedsel.

Zonder voldoende internationale steun groeit het vluchtelingenprobleem de buurlanden boven het hoofd. In Jordanië vormen Syriërs al een tiende van de bevolking, in Libanon zelfs een kwart. Beide landen sloten vorig jaar hun grenzen. Turkije, dat 2 miljoen Syriërs opvangt, deed dat nog niet maar heeft, door de oplaaiende strijd met de Koerden, zijn eigen sores. Dit alles bij elkaar doet veel Syriërs in de regio - alleen al in de buurlanden 4 miljoen - besluiten om met hun laatste spaargeld nu ook de sprong naar Europa te wagen.

Toch kan de piek niet alleen verklaard worden door een toenemend aantal Syriërs dat de oversteek maakte. Vorig jaar kwam 20 procent van het aantal asielaanvragen van Syriërs. Asielaanvragen van andere groepen namen soms exponentieel toe. Onder andere uit landen waar ogenschijnlijk niet zo veel aan de hand is, althans niet veel meer dan een paar jaar geleden. Het zijn migranten en vluchtelingen die zijn 'meegelift' toen de Syriërs in beweging kwamen. En dat moet vooral op het conto van de smokkelaars worden geschreven. Zij gingen zich beter organiseren en bijvoorbeeld grotere boten gebruiken. Tegelijkertijd startten ze met het actiever en agressiever rekruteren van 'klanten'. Tot in de afgelegen dorpen van Gambia en Senegal overtuigden ze families ervan nu hun spaarcenten bij elkaar te schrapen en hun zoon naar Europa te sturen omdat de poort nog maar even openstaat.

Een jong meisje kijkt in de verte, in Hongarije.Beeld getty

De smokkelaars maakten ook gebruik van de chaos die in Libië ontstond na de val van Khadafi in 2011. Het maakte de doortocht naar Europa makkelijker. De afspraken met Europa - Khadafi beloofde in ruil voor steun de arbeidsmigranten in zijn land niet door te laten reizen naar Europa - telden niet langer. Niets hield de migranten meer tegen, temeer Libië steeds gevaarlijker werd en de kans op werk steeds kleiner.

Het is denkbaar dat deze groep 'meeliftende vluchtelingen' niet verder groeit. Bijvoorbeeld omdat ze de risico's van de tocht naar Europa niet langer vinden opwegen tegen de verwachte kansen. Maar voor het overgrote deel van de vluchtelingen dat nu richting Europa trekt geldt waarschijnlijk het omgekeerde. Ze komen uit fragiele landen als Syrië, Jemen of Irak en hebben niets te verliezen. Hoe meer het besef doordringt dat de situatie in hun regio niet snel zal veranderen, hoe groter de stoet die richting Europa zal trekken. De gevolgen hiervan kunnen de ministers vandaag niet overzien. Tusk doet er goed aan vast een top in te plannen.

Conflicthaarden

West-Afrika
In West-Afrika is nu geen oorlog, maar redenen om te vertrekken zijn er in overvloed: de landen zijn arm en het leven is er schraal. Dat was altijd al reden om te vertrekken en het geluk elders te beproeven: in het Libië van kolonel Kadafi werkten bijvoorbeeld duizenden Gambianen, Senegalezen of mensen uit bijvoorbeeld Togo. Maar leven in Libië is in de huidige chaos niet meer mogelijk. Afrikanen van bezuiden de Sahara die daar nog werken, lopen constant risico om opgepakt, ontvoerd en afgeperst te worden.

Diezelfde chaos in Libië zorgt er bovendien voor dat West-Afrikanen nu een alternatief hebben: zij beschouwen de overtocht als een relatief veilige kans om in Europa aan de slag te komen. Smokkelnetwerken die zich de afgelopen jaren hebben ontwikkeld, doen de rest door actief te 'recruteren' in West-Afrikaanse steden en dorpen. De smokkelaars beloven gouden bergen voor een paar honderd of duizend dollar, en bemiddelen bij de verkoop van vee, taxi's of winkeltjes die het benodigde geld moeten opbrengen. Zo wordt West-Afrika langzaam van zijn lagere middenklasse beroofd.

Kosovo
De Kosovaren werden in de eerste maanden van dit jaar bevangen door een plotselinge gekte: met tienduizenden per maand vertrokken ze naar vooral Duitsland. Inmiddels is de stroom sterk afgenomen, en neemt de EU - Duitsland voorop - maatregelen om de Kosovaren elke aanmoediging om alsnog te verhuizen te ontnemen.

Wat de Kosovaarse exodus vooral laat zien is dat er bij vluchten en vertrekken ook een belangrijke 'besmettelijkheidsfactor' komt kijken: geruchten over kansen, banen en geld doen de ronde, vrienden en familieleden vertrekken, en dan is de barrière om zelf ook te gaan plotseling weg.

Bij de Kosovaren (maar ook bijvoorbeeld bij de Albanezen, die het afgelopen half jaar eveneens massaal richting EU trekken) gold bovendien een financieel motief om te vertrekken.

In Duitsland krijgen asielzoekers 'wachtgeld' in de periode dat ze in procedure zijn, van een omvang waar een Kosovaars gezin thuis een tijd van kan leven.

Afghanistan
De straten van Kaboel gonzen van de geruchten, en vooral eentje is heel sterk: Europa is open, maar misschien niet zo lang meer. Mogelijk gaat het continent aan het eind van dit jaar op slot - dus wie er heen wil, moet snel zijn. Dat is een van de redenen waarom Afghanen juist nu in steeds grotere aantallen naar het Westen trekken, ook al is het in hun land al bijna veertig jaar oorlog.

De wens te vertrekken wordt gevoed door een gevoel van hopeloosheid. Sinds de Navo-missie Isaf eind vorig jaar eindigde en Afghaanse troepen moeten zorgen voor veiligheid, is het geweld toegenomen. De komst van de nieuwe president Ashraf Ghani, vorig jaar binnengehaald als hervormer, heeft niet geholpen: zijn regering boekt weinig resultaten, en vredesgesprekken met de Taliban komen niet van de grond.

Voorheen trokken Afghanen ook richting Australië, maar sinds dat land zijn grenzen heeft gesloten is de oostelijke route niet zo aantrekkelijk meer. In Pakistan, dat nog altijd zo'n 2,5 miljoen Afghanen onderdak biedt, spelen de afgelopen maanden bovendien anti-Afghaanse sentimenten op.

Eritrea
Eritrea is een wat vreemde eend in de bijt. Vanuit dat land, met zijn gesloten dictatuur, komen sinds 2012 aanzwellende stromen vluchtelingen naar Europa. Dat is deels te wijten aan het opengaan van de 'Libische doorgang', die de reis naar Europa voor zoveel Afrikanen aantrekkelijk maakt.

Waarschijnlijk geldt ook hier dat smokkelnetwerken professioneler zijn geworden. Het regime laat mensen ook gaan, omdat ze via een 'diaspora-belasting' geld in het laatje brengen. En jongeren - zowel man als vrouw zijn bijna levenslang dienstplichtig - vertrekken dolgraag. Over de eerste maanden van dit jaar is een daling van het aantal asielverzoeken van Eritreeërs te zien. Waar die daling vandaan komt, is mysterieus. Mogelijk zijn de relatief 'rijke' Eritreeërs inmiddels al vertrokken, en gaan de armsten eerst naar Ethiopië of Soedan om te werken.

Als de cijfers kloppen, gaat het waarschijnlijk slechts om een kort dipje. Uit cijfers van onder meer de Internationale Organisatie voor Migratie blijkt dat de afgelopen maanden juist weer tienduizenden mensen uit Eritrea in Europa zijn aangekomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden