Waarom Chodorkovski ineens een vrij man werd

Michail Chodorkovksi en Hans-Dietrich Genscher, op het vliegveld van Berlijn.Beeld epa

Volgens Poetin was de ziekte van zijn moeder de aanleiding om Michail Chodorkovski gratie te verlenen. Nu de oud-oliemagnaat in Duitsland is aangekomen wordt duidelijk dat er meer achter zit, schrijft Der Spiegel.

Chodorkovksi, ooit de rijkste man van Rusland en een politieke tegenstander van Poetin, zat tien jaar in de gevangenis vanwege belastingfraude. In 2010 werd hij nog opnieuw veroordeeld. Toch liep hij vrijdag als vrij man de gevangenis uit, tot verbazing van velen. Hoe kan dat?

1. Onderhandelingen tussen Duitsland en Rusland
Geheime diplomatieke onderhandelingen tussen Duitsland en Rusland hebben een doorslaggevende rol gespeeld in de vrijlating van Chodorkovksi. De Duitse oud-minister van buitenlandse zaken Hans-Dietrich Genscher, die Chodorkovski vrijdag opwachtte op het vliegveld van Berlijn, onderhandelde achter de schermen over de vrijlating van de Russische oud-oliemagnaat.

Genscher (1927) had twee ontmoetingen met de Russische president Vladimir Poetin om over Chodorkovski te praten, legt Der Spiegel uit. Eenmaal in Berlijn en eenmaal in Moskou. Die onderhandelingen hebben Poetin mede overstag laten gaan. Ook hielp Genscher bij het organiseren van de vlucht met een privévliegtuig naar Duitsland.

Chodorkovksi bedankte Genscher vrijdag voor zijn 'persoonlijke betrokkenheid bij mijn lot'. Oud-minister Genscher speelde aan het einde van de Koude Oorlog een belangrijke rol in de betrekkingen tussen Oost en West. Hij was tot 1992 minister.

2. Een kwestie van timing
Het kan geen toeval zijn dat Poetin Chodorkovski op dit moment laat gaan, vindt Der Spiegel. Poetin krijgt al wekenlang kritiek te verduren vanuit het westen vanwege zijn houding in de situatie met Oekraïne. Poetin lijkt daar een overwinning te behalen, omdat Oekraïne waarschijnlijk geen associatieverdrag met de Europese Unie zal tekenen. In ruil daarvoor krijgt het land een Russische lening van 11 miljard euro en een forse korting op de prijs van uit Rusland geïmporteerd gas.

De vrijlating van Chodorkovski zou een soort goedmakertje kunnen zijn. En een poging om het in het westen heersende beeld van Rusland als een ondemocratisch land wat af te zwakken. Misschien dat Poetin daarom ook de ziekte van Chodorkovski's moeder als reden noemde om hem gratie te verlenen.

Vader Boris noemde direct na de vrijlating van zijn zoon nog een andere reden: 'de Olympiade'. Over minder dan vijftig dagen beginnen de Olympische Winterspelen in Sotsji. Daarbij zullen tot ergernis van Poetin enkele vooraanstaande leiders niet aanwezig zijn. Onder andere François Hollande, Barack Obama en Joachim Gauck, de bondspresident van Duitsland, lieten eerder al weten niet te gaan. Daar kwam zondag Angela Merkel nog bij. De vrijlating van Chodorkovski heeft haar blijkbaar niet op andere gedachten kunnen brengen, zoals Poetin misschien wel hoopte.

3. Een staaltje machtsvertoon
Tot slot: Poetin heeft er een handje van om veroordeelden plotseling op eigen gezag vrij te laten. Dat heeft met machtsvertoon te maken, denkt Der Spiegel.

Twee weken geleden liet Interfax, de Russische nieuwsdienst, weten dat er een mogelijk derde proces zou plaatsvinden waarin Chodorkovski zou worden beschuldigd van geld witwassen. Eerder was hij al veroordeeld voor fraude en belastingontduiking (2003) en diefstal (2010).

Volgens de procureur-generaal Alexander Zvyagintsev was er overtuigend bewijs om Chodorkovski een derde keer te berechten. Poetin zei vorige week echter doodleuk dat hij geen heil zag in een derde proces, wegens 'onvoldoende perspectief'. Daarmee overrulede hij Zvyagintsev.

Het is hoogst onwaarschijnlijk dat Zvyagintsev op eigen houtje werkte, denkt Der Spiegel. Poetin moet Chodorkovski dus met opzet hebben laten gaan. Blijkbaar zag hij er meer voordeel in de oud-oliemagnaat met veel bombarie te laten vertrekken dan hem een derde keer voor de rechter te laten verschijnen.

Chodorkovski: geen rol in Russische politiek
Gekleed in pak met stropdas gaf Chodorkovski zondag een korte persconferentie in Berlijn. Daar bedankte hij de Duitse bondskanselier Angela Merkel voor haar bemoeienis met zijn vrijlating. "Zij heeft het mogelijk gemaakt dat ik vandaag in vrijheid ben."

Chodorkovski zei niet van plan te zijn de oppositie tegen Poetin financieel te steunen. Ook zal hij de aandelen die hij had in het olieconcern Yukos, niet opeisen. Hij meldde verder niets te zien in een boycot van de Olympische Winterspelen in het Russische Sotsji die volgens hem 'een sportfeest voor miljoenen zijn' dat men niet moet bederven. De persconferentie was in een museum over de Berlijnse Muur, vlakbij de voormalige grensovergang Checkpoint Charlie tussen Oost- en West-Berlijn.

In Berlijn werd de vroegere oliemagnaat herenigd dit weekeinde met zijn zoon Pavel en zijn vader en moeder die uit Rusland naar Duitsland waren gevlogen. Zijn moeder Marina Chodorkovskaja liet zaterdag weten dat ze wil dat haar zoon zich niet meer bezighoudt met politiek. Chodorkovski wil voorlopig in Berlijn blijven. Zijn tweede vrouw Inna en hun drie kinderen verwacht hij binnenkort in Berlijn. Zij zitten nu nog in Zwitserland.

Chodorkovski riep Duitsland en de andere westerse democratieën op het lot van alle andere politieke gevangenen in Rusland niet te vergeten. "Ik was niet de laatste politieke gevangene in Rusland."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden