Waarin groot-Nederland klein kan zijn

De senatoren Jurgens (PvdA), Terlouw (D66) en Postma (CDA) braken deze week een lans voor inniger banden tussen Nederland en Vlaanderen. Ze waren de eersten niet, maar de suggesties in die richting hebben tot nu toe weinig zoden aan de dijk gezet. In Nederland heerst vooral onverschilligheid ten aanzien van Vlaanderen. Alleen koestert extreem-rechts de Groot-Nederlandse gedachte. In Vlaanderen is de belangstelling voor de cultuurgenoten groter en rijker geschakeerd. Maar aan een huwelijk moet ook Vlaanderen niet denken.

In het vroege voorjaar van 995 zat het voltallige partijbestuur van de Centrumpartij '86 in het beklaagdenbankje van de Amsterdamse rechtbank. Het was de eerste stap in een lang juridisch proces dat zou leiden tot een verbod van de extreem-rechtse partij. In zijn twee uur durende requisitoir voerde de officier van justitie aan wat er allemaal fout was aan de partij. Ter illustratie van het 'giftige gedachtegoed' noemde hij het koesteren van de Groot-Nederlandse gedachte. ,,Allemaal eigenbelang, eigendunk, vreemdelingenhaat en superioriteitsdenken.''

Een politieke en economische toenadering tussen Nederland en Vlaanderen is een waar taboe bij de noorderburen. Niemand heeft het erover. En als iemand er al eens over rept, zwijgt het spraakmakende deel der natie dat vervolgens dood. Toch zijn het niet de minsten die in het recente verleden een balletje opwierpen. De publicisten Paul Scheffer en J. A. A. van Doorn, voormalig CDA-senator en vice-voorzitter van de Eerste Kamer prof. Andries Postma, prof. S. W. Couwenberg, NRC-columnist J. L. Heldring, stuk voor stuk hebben ze geopperd dat Nederland eigenlijk iets met Vlaanderen zou moeten. Ze wezen daarbij op het almaar losser wordende Belgische staatsverband, de historische wortels, en niet te vergeten de gedeelde taal en cultuur die in de verdrukking dreigt te komen door de Europese integratie.

Maar hun toon was steevast voorzichtig, want de Groot-Nederlandse gedachte is in de Noordelijke Nederlanden besmet. Sinds pakweg 930 is die gedachte het exclusieve eigendom van extreem-rechts; van NSB tot CP, van Nationaal Front tot Nederlandse Volksunie. Wie hier te lande in het openbaar filosofeert over een samengaan van Nederland en Vlaanderen, laadt prompt de verdenking op zich aanhanger te zijn van ander, nog bedenkelijker nationalistisch gedachtegoed.

De Leidse wetenschapper en extreem-rechts-deskundige Jaap van Donselaar heeft van die Pavlov-reactie geen last. Nuchter beschouwd is er volgens hem niks fout aan het aanhalen van de banden tussen Nederland en Vlaanderen. Hij trekt een parallel met de Bondsrepubliek Duitsland. Kort voor de hereniging van de beide Duitslanden streefden alleen extreem-rechtse partijtjes zoals de NPD naar een Duitsland tot aan de Oder. De gedachte aan een Groot-Duitsland stond in de Bonner republiek te boek als neo-nazistisch geblaat. ,,Totdat het maatschappelijk klimaat bij onze oosterburen omsloeg'', zegt Van Donselaar.

In theorie zou zoiets ook hier kunnen gebeuren, al kan Van Donselaar het zich nauwelijks voorstellen. Maar de Groot-Nederlandse gedachte is niet per definitie fout. ,,Dat ligt aan de invulling. Een verenigd Europa zal niemand fout vinden. Toch was ook Hitler voor deze gedachte. En toen de Navo in 948 werd opgericht, waren de oud-SS'ers erg voor. Dat is waarvoor wij gevochten hebben, zeiden ze.''

Een aardig detail: het is zeer de vraag of extreem-rechts in de lage landen zit te wachten op een politiek-economische unie, zegt Van Donselaar. Natuurlijk, het wordt door Filip De Winter en consorten met de mond beleden. Maar stel dat puntje bij paaltje komt? De Nederlandse splinters willen wel. ,,Maar ik denk dat het Vlaams Blok niet erg blij zal zijn'', zegt Van Donselaar. ,,De Nederlandse wet is veel strenger voor extreem-rechts. Dat wordt het einde van het Vlaams Blok!''

Ook al spreken ze dezelfde taal, Nederland en Vlaanderen hebben nooit lang samengewoond. In 548 werden ze door keizer Karel V als Bourgondische Kreits samengevoegd in het Duitse Rijk. Maar de Tachtigjarige Oorlog scheurde de twee zo'n veertig jaar later weer uit elkaar, toen Spaanse troepen Brussel en Antwerpen bezetten. Terwijl de calvinistische Geuzen zich terugtrokken achter de grote rivieren, begon Philips II een succesvol herkatholiseringsproces in de zuidelijke Nederlanden. De Vrede van M nster (648) bevestigde de tweedeling: Noord-Nederland gaf Vlaanderen op.

Pas na de Slag bij Waterloo kwamen beide Nederlanden in 85 weer bij elkaar. Maar de katholieke Vlamingen en Walen voelden zich gekoeioneerd door die protestantse 'diknekken' en kwamen in opstand. De Tiendaagse Veldtocht mocht niet meer baten, Vlaanderen en Nederland leven sindsdien apart.

Als een versmade minnaar keerde Nederland zich vervolgens van het Zuiden af. Terwijl in Vlaanderen eind negentiende eeuw snel de behoefte groeide tot het aanhalen van vooral de culturele banden vanwege de Franstalige overheersing, heerst in Noord-Nederland sedert 83 een 'harteloze onverschilligheid' tegenover Vlaanderen.

De term is van de historicus Pieter Geyl, een van de weinige Nederlanders die de Groot-Nederlandse gedachte uitdroegen. Over Vlaanderen werd in Nederland gesproken noch gedacht. Geyl hekelde meermalen die ,,algemene houding van de Nederlandse intellectuelen die zich in hun boven-Moerdijkse nationaliteit af voelen en niets liever willen dan geloven dat de Belgen een even 'affe' nationaliteit vormen dan zij''. Het Algemeen Nederlands Verbond, in 895 opgericht tot stimulering van de Nederlandse taal en cultuur, leefde in Vlaanderen dan ook veel meer dan in Nederland. Eens te meer gold dat voor organisaties, als de Dietse Bond, die een staatkundige hereniging van de Lage Landen nastreefden. Het laatste restje Groot-Nederlandse sympathie ging in Nederland verloren toen nazistische partijen als de NSB en Zwart Front in de jaren dertig het streven opnamen in hun partijprogramma's. Na de Tweede Wereldoorlog deden Paul van Tienens Nationaal Europese Sociale Beweging, de Nederlandse Volksunie van Joop Glimmerveen en de inmiddels verboden Centrumpartij '86 hetzelfde. De gevestigde politiek durft zich er niet aan te branden, nog los van de algehele desinteresse in de Nederlandse samenleving voor Vlaanderen.

Typerend is de reactie die D66-senator Jan Terlouw in zijn fractie kreeg toen hij meldde dat hij samen met zijn PvdA-collega Eric Jurgens op de televisie zou gaan pleiten voor een Nederlands-Vlaamse toenadering. 'Niemand zal dit serieus nemen, Jan! Is er nog koffie?' Geen debat, geen discussie, niks. Terlouw tast in het duister wat betreft de oorzaak van die onverschilligheid. Maar iemand moet het zo nu en dan roepen, vindt hij. ,,Vele druppels hollen stenen uit.''

,,Ik voel me thuis in Vlaanderen. Het voelt niet als buitenland. Het zijn landgenoten. Ze hebben dezelfde taal, geschiedenis, cultuur. Ze zijn goed opgeleid, Vlaanderen is economisch even bloeiend als Nederland. We hebben twee enorme havens samen. Nog afgezien van de sentimentele waarde zou het goed zijn als we politiek en economisch meer samenwerken. In de Europese Unie gaat steeds meer macht naar de grote landen. Een economisch sterk gebied als Nederland en Vlaanderen, met samen 25 miljoen inwoners, kan daartegen weerstand bieden.''

Maar de 'Belgitude' dan, de in Nederland verguisde cultuur van katholicisme en cliëntelisme, Dutroux, de Bende van Nijvel, Agusta-helikopters en Vlaams Blok? ,,Wat waren de krantenkoppen deze week?'', reageert de Gelderse oud-commissaris der koningin fel. ,,Dat Nederland het centrum is van de criminaliteit in Europa. Als we de internationale pers halen, is met met vrouwenhandel, drugshandel, dat soort zaken. We hebben een slechte naam in het buitenland. Hoog tijd lijkt me dat we onze arrogantie eens afleggen.''

Wil het wat worden met Groot-Nederland, dan moet het van onderop komen volgens Terlouw. ,,Als je het vanuit de top doet, de Vlaamse of Nederlandse regering, wordt het niks. In de grensgebieden groeien de initiatieven. Dat soort dingen moet je uitbouwen. En misschien kun je de Taalunie gebruiken en die verbreden.''

Judith Belinfante, voorzitster van de commissie van Vlaamse en Nederlandse parlementariërs die toeziet op de Taalunie, lijkt dat laatste geen goed plan. De Taalunie gaat over taal, zegt ze, niet over havens of politieke invloed in Europa. Voor dat soort onderwerpen moet eventueel een apart samenwerkingsverband in het leven worden geroepen, zoals dat recent voor cultuur is gebeurd. Of wie weet kan de Benelux, de in slaap gesukkelde oecumene met België en Luxemburg, nieuw leven worden ingeblazen, suggereert Belinfante.

Onderling hebben de Taalunie-parlementariërs het nooit over een inniger optrekken van de buurlanden buiten taal en cultuur. En op Het Binnenhof is Vlaanderen evenmin een issue. Wat Be linfante betreft is dat volstrekt logisch. ,,Het is niet aan de orde. België is een federatie en als zodanig toch een staat. Vlaanderen kan lang niet alles wat een staat kan. Voor buitenlands beleid en defensie moet je toch in Brussel terecht.'' Voorlopig lijkt marineheld Van Speijk de laatste Hollander te zijn geweest die zijn leven wilde geven voor een 'heel Nederland'. Boven de Moerdijk heerst nog altijd een harteloze onverschilligheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden