Waarden helpen niet tegen hufterigheid

Waarden zijn niet bepalend voor maatschappelijke samenhang en de sturing van de overheid moet zich beperken tot de naleving van de grondregels, stelt het WRR-rapport. Weinig reden dus voor premier Balkenende om er blij mee te zijn.

Zou Balkenende echt blij zijn met het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid over waarden en normen? Een jaar geleden, kort na de val van zijn eerste kabinet, had hij de Raad gevraagd om over zijn favoriete onderwerp voor het einde van het jaar 2003 advies uit te brengen. Kennelijk was de zaak zo urgent dat deze in het belang van het land onverwijld ook door een demissionair kabinet aangepakt moest worden.

De WRR heeft de opdracht tijdig en doorwrocht uitgevoerd. De adviesvraag welke bindende waarden in onze samenleving gelden, heeft de Raad op eigen gezag uitgebreid met een studie van feitelijk gedrag dat normen en waarden schendt. Daarmee verschuift de aandacht naar wat we denken van waarde te vinden naar wat mensen feitelijk elkaar aandoen. Dat gedrag kan immers van beleden waarden afwijken. Een bijbels voorbeeld biedt Simon Petrus, de discipel van Jezus, die in Gethsemane nog heldhaftig optreedt, maar kort daarna bij herhaling ontkent dat hij bij Jezus hoort. Waarden, ook diep gevoelde, sturen blijkbaar niet altijd het gedrag.

De Raad geeft een overzicht van wat Nederlanders denken over normverval, constateert dat vrijwilligerswerk niet evident terugloopt, en behandelt de teleurstellende Noorse ervaring met een normen-en-waardencommissie. De Raad waarschuwt dat normen waaraan de gehoorzaamheid eenmaal is afgekalft slechts met onevenredig grote inspanning weer zijn te herstellen. Dergelijke bevindingen zullen ook Balkenende welkom zijn.

Minder zeker is dit ten aanzien van de conclusie dat de overheid de publieke moraal moet ondersteunen (cursivering vG) en dat de overheid meer ruimte moet laten aan instituties om hun primaire taken te vervullen. Deze aanbevelingen leggen de kern van de zorg voor het bijbrengen en bewaken van normen en waarden bij maatschappelijke instituties. Dit spoort met Balkenende's wens om minder overheidsdirigistisch te werk te gaan en in plaats daarvan mensen en organisaties aan te spreken om hun verantwoordelijkheid te nemen. Maar het strijdt met zijn voornemen om dit vanwege de overheid af te dwingen.

Wat hiervan ook zij, volop verheugd kan hij toch echt niet zijn geweest met een aantal eenduidige aanbevelingen van de WRR die lijnrecht ingaan tegen wat (we dachten dat) hij voorstelde. De Raad wijst een automatische koppeling tussen waarden en normen af. Waarden geven ruimte, normen beperken, en hun verhouding is niet vanzelfsprekend. Een algemeen beleid van de overheid betreffende normen en waarden wordt afgewezen.

In het onderwijs moet niet een nieuw vak waarden en normen worden ingevoerd. 'Internalisering van waarden en normen wordt het best bevorderd door deze zelf te praktiseren', stelt de Raad. Het gaat dus om het gedrag van de leraar zelf. In een vrije samenleving zijn er onvermijdelijk verschillen en conflicten tussen waarden. Sturing van een centrale overheid is in strijd met die vrijheid en praktisch onwenselijk. De overheid dient de bemoeienis te beperken tot de rechten van de mens en de grondregels van de democratische rechtsstaat. Die grondregels geven aan hoe om te gaan met de fundamentele conflicten die uit de diversiteit van primaire waarden voort kunnen komen. Die grondregels zijn dus vanuit het individu of de groep bezien secundair, minder essentieel voor de eigen identiteit en geluk. Maar voor het in stand houden van een vreedzame en vrije samenleving zijn ze essentieel. Daar ligt de taak van de overheid op het punt van normen en waarden. Daarbuiten mag de bemoeienis zich hoogstens uitstrekken tot bevorderen en ruimte geven.

Deze sobere en eenduidige uitspraken van de WRR zijn, denk ik, een domper op het enthousiasme en de daadkracht van de premier op het gebied van normen en waarden. Van het herstel daarvan verwacht hij veel. Hij zei in reactie op het rapport ook dat we dus moeten doorgaan met benadrukken van normen en waarden in het onderwijs. Ook door een WRR-rapport laat Balkenende zich niet van zijn koers afbrengen. Hij zegt blij te zijn met het rapport en gaat gewoon verder. En waar er grote verschillen zijn kan de zaak toch gered worden met de bewering dat hij een echte en intensieve discussie over normen en waarden heeft willen aanzwengelen? En ziedaar, dat is gelukt.

Alles wel dus? Nee, toch niet. De discussie veronderstelt dat waarden bepalend zijn voor de maatschappelijke samenhang en vrede. Maar als dat nou eens niet het geval is? Terloops merkt de Raad op dat de vragen over bindende waarden 'veronderstellen ... dat een samenleving vooral bijeen wordt gehouden door waarden en niet door militaire kracht, sociaal-economische voorspoed en belangen of praktisch werkzame samenwerkingsverbanden zoals goed functionerende instituties.' In het rapport staan meer van die zinnen die welbeschouwd desastreus zijn voor het vertrouwen in herstel van waarden als medicijn voor allerlei maatschappelijk ongerief als hufterigheid en dreigen met geweld. Als Balkenende de tijd neemt om het rapport rustig te lezen -wat we van een drukbezet premier niet mogen eisen maar waar met Kerst misschien tijd voor is- zal hij minder verheugd zijn dan hij zich aanvankelijk betoonde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden