'Waarborg recht op eerlijk proces'

Waarom is Nederland de enige EU-lidstaat waar wetten niet aan de Grondwet getoetst kunnen worden?

Om burgers het recht op een eerlijk proces te geven, moet tevens het verbod om wetten aan de Grondwet te toetsen worden opgeheven, zo adviseerde de Raad voor de rechtspraak gisteren. In Europees verband lijkt dat laatste geen vreemd advies: sinds in Finland in 2000 rechters wetten mogen toetsen aan de Grondwet is Nederland het enige land zonder constitutionele toetsing.

Hoe zit dat? Vier vragen en antwoorden.

Waarom is het nodig voor de Nederlandse burger dat het 'recht op een eerlijk proces' in de Grondwet wordt opgenomen?

Volgens de Raad voor de rechtspraak is dit recht een belangrijke pijler van de democratische rechtsstaat. Het 'recht op een eerlijk proces' is voor een deel vastgelegd in internationale verdragen. De Eerste Kamer nam in 2012 unaniem een motie aan om dit recht een plek in de Grondwet te geven, want de reikwijdte van die verdragen strekt zich niet uit tot alle onderdelen van het recht.

Burgers krijgen daardoor niet voldoende bescherming. Een bekend voorbeeld zijn de besluiten die voortvloeien uit de Wet Bevordering Integriteitsbeoordelingen door het Openbaar Bestuur, beter bekend als Wet Bibob. Met deze wet in de hand kunnen gemeenten, provincies en ministeries de integriteit van houders en/of aanvragers van vergunningen en subsidies bij het landelijk bureau Bibob laten nagaan. Valt dit advies negatief uit, dan kan die overheid de vergunning weigeren zonder dat zij dit verder met feiten onderbouwt.

Een ander voorbeeld is het Openbaar Ministerie dat steeds vaker zonder tussenkomst van de rechter burgers een boete oplegt.

Is dat recht op een eerlijk proces nu op geen enkele andere manier gegarandeerd?

Artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens beschermt het recht op een eerlijk proces in het strafrecht en civiele recht. Mensen die in Nederland niet terechtkunnen bij de Nederlandse rechter gaan naar Straatsburg, waar het hof zetelt dat toeziet op naleving van dat verdrag voor de rechten van de mens.

Probleem is dat er steeds vaker zaken zijn, zoals bij eerder genoemde voorbeelden, waarbij het Europese hof niet is gerechtigd om daar een uitspraak te doen.

Is opname in de Grondwet voldoende?

Nee, want wat heb je aan die verankering als het de rechter vervolgens verboden is om te beoordelen of wetgeving wel of niet in strijd is met de Grondwet. De raad vindt daarom dat dat toetsingsverbod moet verdwijnen. Toenmalig GroenLinks-Kamerlid Halsema wist in 2004 (Tweede Kamer) en 2008 (Eerste Kamer) een wet aangenomen te krijgen die dit beoogde. Maar omdat het ging om een Grondwetswijziging is het nodig dat beide Kamers in nieuwe samenstelling - en nu met tweederde meerderheid - nog eens met deze wet instemmen. Dat is niet gebeurd.

Wat zijn de argumenten van tegenstanders van toetsing door rechters?

Een praktisch argument is dat het dan weleens druk kan worden bij de rechter. Burgers kunnen bij de rechter protest aantekenen tegen wetgeving die in hun ogen strijdig is met de Grondwet. Nu gebeurt dat in Europees verband regelmatig. Ooit stapten Nederlandse vrachtwagenchauffeurs naar het Duitse constitutionele hof omdat zij zich benadeeld voelden door de Duitse tolheffing. Een principieel argument is dat in Nederland het primaat bij de politiek ligt. De wetgevers zelf beoordelen of nieuwe wetgeving wel of niet strijdig is met de Grondwet, en niet de rechters.

Inmiddels is Nederland het enige land in de Europese Unie zonder constitutionele toetsing. De kans dat daar snel verandering in komt, is klein. Nadat Halsema steeds meer voorstanders vond, zijn nu de tegenstanders in de meerderheid. De VVD-fractie wil zelfs een einde maken aan de toetsing aan Europese verdragen, omdat het internationale recht te veel op het terrein van de Nederlandse wetgever komt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden