Waar Troje ook lag, nu ligt het in Amsterdam

Op de claims van archeoloog en Troje-ontdekker Heinrich Schliemann valt heel wat af te dingen. Maar de mythe rond de stad werd er alleen maar groter door. Het Amsterdamse Allard Pierson Museum wijdt er een expositie aan.

Heeft het Troje van Homerus echt bestaan? En zo ja, waar liggen de restanten van de stad? Het zijn vragen waar vele wetenschappers zich het hoofd over hebben gebroken. Wie hoopt na een bezoek aan de tentoonstelling 'Troje. Stad, Homerus en Turkije' in het Allard Pierson Museum voor eens en voor altijd het antwoord te krijgen, blijft met lege handen achter. De expositie vertelt de vele verhalen en mythen over de stad, maar laat het aan de bezoeker om zelf zijn conlusies te trekken.

De mythe van Troje begon met de beschrijving van de Trojaanse oorlog door de dichter Homerus in zijn epos de Ilias. Homerus verhaalt hoe de godin Eris de Trojaanse koningszoon Paris uitdaagt de mooiste godin aan te wijzen. Paris kiest voor Aphrodite en krijgt als beloning de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris neemt Helena mee naar Troje. Dit tot woede van Helena's echtgenoot koning Menelaos, die samen met zijn broer Agamemnon optrekt naar Troje om zijn vrouw terug te halen. De Trojaanse oorlog sleept zich tien jaar voort tot de Griekse held Odysseus een list verzint. De Grieken trekken zich terug en laten een groot houten paard achter op het strand. De Trojanen zien het paard van Troje als een overwinningsgeschenk en halen het binnen de stadsmuren. 's Nachts kruipen de Griekse soldaten uit de buik van het paard en veroveren Troje.

De mythe is voor generaties archeologen het uitgangspunt geweest voor een zoektocht naar het Homerische Troje. Het is uiteindelijk de Duitser Heinrich Schliemann die als de ontdekker van Troje de geschiedenis ingaat. Schliemann kreeg als kind van zijn vader een boek over de geschiedenis van de wereld. Een afbeelding van de val van Troje zou hem hebben doen besluiten om ooit op zoek te gaan naar Troje.

Hoewel Schliemann van eenvoudige komaf was, wist hij zich door zijn zakeninstinct op te werken tot een selfmade miljonair. Zijn fortuin stelde hem in staat op zoek te gaan naar Troje, en in 1870 begint hij te graven in een heuvel bij Hissarlik, in het noordwesten van Turkije.

Die heuvel kende een zeer lange bewoningsgeschiedenis die al in 3000 voor Christus begon en duizenden jaren zou duren. Schliemann en de archeologen na hem legden tien bewoningslagen bloot, waarbij de oudste Troje I was en Troje X de jongste. Na drie jaar graven vond Schliemann in de lagen van Troje II en III uiteindelijk zijn schat, bestaande uit gouden, zilveren en koperen artefacten. Hij doopte zijn vondst, die tegenwoordig in het bezit is van het Poesjkinmuseum in Moskou, de schat van Priamus, naar de gelijknamige koning die over Troje heerste toen de stad viel.

De schat was voor Schliemann het bewijs dat hij het Homerische Troje had gevonden. Het nieuws en de foto van Schliemanns vrouw Sophia die de gouden sieraden uit de schat droeg, gingen de hele wereld over en maakten van Schliemann in één klap de beroemdste archeoloog van zijn tijd.

Inmiddels weten we dat er heel wat af te dingen valt op de claims van Schliemann. Zo is het twijfelachtig of de archeoloog alle onderdelen van de schat op één plek heeft gevonden. "Het is aannemelijker dat hij de artefacten op verschillende locaties in de heuvel heeft gevonden en ze heeft samengevoegd", legt archeoloog aan de Universiteit van Amsterdam Gert Jan van Wijngaarden uit. "Misschien deed hij dat omdat de vondsten uit zijn opgraving niet zo tot de verbeelding spraken. Schliemann had tot dat moment vooral dagelijkse voorwerpen zoals aardewerk gevonden."

Ook Schliemanns conclusie dat de schat van koning Priamus was en hij dus het Troje van Homerus had gevonden, bleek achteraf niet te kloppen. De schat werd namelijk gevonden in lagen die zo'n duizend jaar ouder waren dan het Homerische Troje.

Latere archeologen hebben Troje VI of Troje VIIa aangewezen als het vermoedelijke Troje uit de Ilias. Zo werden in Troje VI imposante muren opgegraven die de vergelijking met de Trojaanse muren uit de Ilias kunnen doorstaan. En opgravingen hebben aangetoond dat Troje VIIa door een oorlog is vernietigd. Toch durven archeologen nog niet met absolute zekerheid te zeggen welk Troje het Troje van Homerus is. Bovendien zijn er wetenschappers die Troje op een totaal andere locatie situeren, bijvoorbeeld in Engeland of Scandinavië.

In de tentoonstelling 'Troje. Stad, Homerus en Turkije' wordt het verhaal van Troje verteld aan de hand van drie thema's. Zo komt de archeologie van Troje uitgebreid aan bod, onder meer in de vorm van driehonderd bruiklenen uit binnen- en buitenland. Een van de topstukken is een marmeren hoofd van Zeus en natuurlijk ontbreken ook kopieën van de schat van Priamus niet.

Veel aandacht is er ook voor Homerus. In het museum wordt een luisterboek van de Ilias opgenomen, waarvan bezoekers tot en met woensdag live getuige kunnen zijn.

Minstens zo interessant is het deel van de expositie dat over Troje als inspiratiebron gaat. Schliemann was niet de eerste en zeker niet de laatste met een fascinatie voor Troje. De Trojaanse oorlog was immers niet alleen een strijd van Oost (de Trojanen) tegen West (de Grieken), maar wordt ook gezien als het startpunt van de Griekse en daarmee de westerse beschaving. Alexander de Grote zou zelfs de Ilias onder zijn hoofdkussen als inspiratiebron gehad hebben en keizer Augustus beweerde dat hij van de Trojaanse held Aeneas afstamde.

Dat Troje ook nu nog fascineert, blijkt uit het feit dat de belangstelling voor Troje in Turkije de afgelopen tien jaar fors is toegenomen. "In het onderwijsmateriaal wordt ruim aandacht besteed aan de Trojaanse geschiedenis en jaarlijks bezoeken zo'n 200.000 Turken Troje", vertelt cultuurhistorica Günay Uslu, een van de samenstellers van de tentoonstelling. "Ook religieuze Turken komen naar de archeologische site. Als ik in Troje ben, zie ik veel vrouwen met hoofddoeken rondlopen. Dat Troje geen islamitische beschaving was, is voor hen duidelijk van secundair belang." Volgens Uslu heeft de hernieuwde belangstelling ermee te maken dat Turken Troje steeds meer zien als onderdeel van de Anatolische en dus Turkse geschiedenis. "Voor veel Turken is Troje niet van Griekenland, niet van het Westen, maar van Turkije."

De tentoonstelling 'Troje. Stad, Homerus en Turkije' is tot en met 5 mei 2013 te zien in het Allard Pierson Museum in Amsterdam. Meer informatie over de expositie en het activiteitenprogramma op trojeinamsterdam.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden